İlgili Makaleler
Örgütsel yapı örgütün amaçlarının gerçekleştirilmesi için ihtiyaç duyulan bölümleşme, uzmanlaşma, eşgüdüm çabalarını yansıtan bir bütün olarak görülebilir. Örgütün tasarımı ile ilgili iki süreç vardır:
Farklılaşma: bireysel ya da yapısal özelliklerden dolayı örgütün birimleri arasındaki çeşitliliğin derecesi
Bütünleşme, örgütün amaçlarını gerçekleştirmede farklı alt sistemlerin çabalarının birleştirilmesi süreci.
Mekanik Örgüt Yapısı
Mekanik örgüt, birbirinden ayrılmış olan birimlerin, örgütün amaçlarını gerçekleştirmek adına kendilerine verilen özelleşmiş görevleri yapmaları ve bu görevleri yaparken diğer birimlerden bağımsız olarak hareket edebilme durumlarıdır. Diğer taraftan son derece güçlü bir biçimselleşme ve merkezileşme özelliği gösteren mekanik örgütler, içsel ve dışsal iletişimin düşük, dikey farklılaşmanın ise yüksek olduğu örgütlerdir.
Organik Örgüt Yapısı
Yeniliğe ve yatay iletişime imkân veren, çalışanların örgütün hedefleri ile ilgili bilgi sahibi olmalarını sağlayan, birimler arası koordinasyonu mümkün kılan ve karar verme mekanizmalarını tüm örgüte yayan örgütlerdir. Kuralların çok katı olmaması, iletişim ve koordinasyonun teşvik edilmesi ile karar verme yetkilerinin tüm örgüte yayılması, örgütün dış değişimlere daha hızlı adapte olmasını sağlamaktadır. Çevresel şartların sabit olmasıyla başarılı olabilecek mekanik örgütlerin aksine organik örgütler, dış koşullarda meydana gelebilecek değişimlere daha rahat ayak uydururlar.
Örgüt yapısının boyutları
- Biçimselleşme: örgütte çalışanın rolünün ne derece formal bir biçimde tanımlandığıdır. Prosedürler, iş tanımlamaları. Okulda hemen hemen yapılacak bütün işler belirli bir mevzuat çerçevesinde biçimsel olarak tanımlanmıştır.
- Merkezileşme: Karar verme yetkisinin örgütün daha alt düzey ya da kademelerine ne derece devredildiğinin ve aktarıldığını gösterir. Kararlar üst kademede alınıyorsa bu örgütün merkezileşme özelliği yüksektir.
- İş bölümü ve uzmanlaşma: bir örgütte görevlerin farklı işlerde alt birimlere ayrılma derecesini belirtir. Uzmanlaşma her biri farklı çalışanlar tarafından gerçekleştirilen bir işin bölümlere ayrılması olarak kabul edilir.
- Standardizasyon: İşe yönelik etkinliklerin rutin bir biçimde aynı şekilde tanımlanma ve gerçekleştirilme düzeyidir.
- Yetki hiyerarşisi ya da emir komuta zinciri: Emir komuta birliği zinciri bir çalışanın doğrudan sorumlu olduğu sadece bir tek üstünün olmasıdır. Emir komuta zinciri ya da yetki hiyerarşisi bir örgütteki bilgi ve yetki akışı ile ilgilidir.
- Denetim-kontrol alanı: Bir yöneticinin doğrudan ve etkili olarak çalışanı yönetebilmesi
Örgüt yapısının temel bölümleri
Mintzberg’e göre örgüt yapısı 5 bölümden oluşmaktadır.
İşlevsel öz: Örgütün sundupu temel ürün ve hizmetleri üreten, çıktıları destekleyen bütün çalışanlar
Stratejik üst yönetim: Örgütün üst düzey yöneticileri
Orta kademe: Stratejik üst yönetim ve işlevsel öz arasındaki yöneticiler(okul müdürü gibi)
Teknik yapı: Formel örgüt yapısının dışında yer alan uzmanlar Eğitim denetmenleri, muhasebeciler
Destek personeli: örgüte dolaylı destek sağlar. Hizmetçi, temizlik görevlisi gibi
Alternatif Örgüt Yapıları
a. Sınırsız örgüt
Dikey hiyerarşi sınırlarını kaldırarak örgütü yatay hale getirip statü ve kademe değişkenlerinin azaltıldığı örgüttür. Günümüzde eğitim öğretim okulla sınırlı olmayacağı gerçeği kabul edilmektedir. Hayat kitaplara okul ve sınıflara sığmayacak kadar geniş ve kapsamlıdır. Sınırsız okul yapısı okul yapısı içindeki katı hiyerarşik ilişkilerin olumsuz etkilerinin azaltılmasıyla iç sınırın da kaldırılarak, daha katılımcı ve sinerjisi yüksek bir okul kültürü ve iklimi oluşturulabilir. Çevreyle araya konulan katı sınırların kaldırılması çevreye daha duyarlı ve toplumun ihtiyaçlarına daha fazla cevap verebilecek bir yapıya sahip olmasını sağlar.
b. Sanal örgüt
İşletme fonksiyonlarının dış kaynaklı alımlarla destekleyen küçük çekirdek örgüt yapısıdır. Ağ yapılanma modüler yapı ürün ve hizmet üretiminde çeşitli örgütlerin bir araya gelmesini veya birleşmesini ifade eder. Sanal yapılanmaya iten, her örgütün birkaç temel yetenek ve yeterliğe sahip olduğu düşüncesidir. Olumsuz özelliği, örgüt yapılarında çalışanların etkileşim düzeyi düşük olduğundan ortak amaç ve değer duygusu kaybolabilir ve örgüt kültürü etkisizleşebilir. Bu modelde öğrenciler öğretmenlerle uzaktan etkileşime geçmektedir. Sanal örgütün amacı çeşitli nedenlerle eğitime ulaşamayan vatandaşlara eğitim ve öğrenme fırsatları sağlamaktır.
c. Matris örgüt yapısı
Her birinin olumlu yanlarından faydalanmak amacıyla fonksiyonel ve ürün bölümlendirilmesi gibi iki ayrı örgütsel form üzerinden kurulur. Amaç diğer örgüt yapılarının olumsuz yanlarından kaçınmak. İki ayrı yöneticiye ihtiyaç duyulduğundan okullarımızın mevcut yapısı için zordur.
d. Yalın örgüt
İş ve görevlere iyi odaklanmış sade bir örgütsel yapı oluşturarak uyarlanma ve esneklik özelliğini geliştirmek. Bir örgütteki bazı birimler zamanla işlevsizleşir ve atıl duruma gelir. Bu nedenle bazen örgütler küçülme olun gider, gereksiz bölümleri kapatır ve daha yalın hale gelir. Meb merkez teşkilatı üniversiteler ve okulları da içerecek şekilde kamuda kırtasiyeciliği azaltmak iletişimde çabukluk ve etkililik sağlamak amacıyla elektronik belge ve imzalarla rutin işlerin ortadan kaldırılmasını sağlamıştır.
Kaynaklar
Araza, A. ve Aslan, G. (2014). Post-modernizm ve post-bürokratik örgüt formları. İstanbul Ticaret Üniversitesi Sosyal Bilimleri Dergisi, 13(25), 37-62.
Cunliffe, A. L. (2008). Organization theory. Sage.
İçerli, L. (2009). Örgüt yapısı ve örgütsel adalet arasındaki ilişkiler (Doctoral dissertation, DEÜ Sosyal Bilimleri Enstitüsü).
Mintzberg, H. (1989). Mintzberg on management: Inside our strange world of organizations. Simon and Schuster.
