Eylem araştırması, bir uygulayıcının kendi çalışma ortamındaki bir sorunu anlamak ve çözmek amacıyla planlı bir değişiklik yaptığı, bu değişikliğin sonuçlarını sistematik olarak izlediği ve elde ettiği bulgulara göre uygulamasını yeniden düzenlediği döngüsel bir araştırma yaklaşımıdır. Eğitimde eylem araştırmasını çoğunlukla öğretmenler kendi sınıflarında, okul yöneticileri ise kendi okullarında yürütür. Yaklaşımın ayırt edici özelliği, araştırmacının dışarıdan gözlem yapan biri değil, incelediği uygulamanın içindeki kişi olmasıdır.
Eylem araştırması, lisansüstü eğitim alan öğretmenler için de önemli bir seçenektir. Öğretmenin kendi sınıfında karşılaştığı bir sorunu tez konusu hâline getirmesine olanak tanır. Bu yazıda eylem araştırmasının kökeni, döngüsü, uygulama adımları ve Türkiye’deki kullanımına ilişkin bulgular ele alınmaktadır.
Eylem Araştırmasının Kökeni
Eylem araştırması kavramı genellikle sosyal psikolog Kurt Lewin’e dayandırılır. Lewin (1946), toplumsal sorunların çözümüne yönelik araştırmayı, her biri planlama, eylem ve eylemin sonuçlarına ilişkin olgu toplama halkalarından oluşan bir adımlar sarmalı olarak tanımlamıştır. Bu tanım, eylem araştırmasının iki temel özelliğini ortaya koyar: Araştırma bir eyleme, yani uygulamada bir değişikliğe dayanır ve tek seferlik değil döngüseldir.
Yaklaşım daha sonra eğitim alanında geliştirilmiştir. Kemmis, McTaggart ve Nixon (2014), eylem araştırmasını uygulamayı, uygulamaya ilişkin anlayışı ve uygulamanın gerçekleştiği koşulları değiştirmeye yönelik eleştirel ve katılımcı bir süreç olarak ele alır. Onların modelinde döngü; bir değişikliği planlama, bu değişikliği uygulama ve süreci gözlemleme, süreç ile sonuçları üzerine düşünme ve ardından yeniden planlama aşamalarından oluşur.
Eylem Araştırmasının Döngüsü
Farklı yazarlar döngünün aşamalarını farklı adlarla anlatsa da temel yapı aynıdır:
- Planlama: Araştırmacı uygulamasındaki bir sorunu ya da geliştirmek istediği bir yönü belirler, bu konuda alan yazını tarar ve uygulayacağı değişikliği planlar. Hangi verilerin, hangi araçlarla toplanacağı da bu aşamada belirlenir.
- Uygulama: Planlanan değişiklik sınıfta ya da okulda hayata geçirilir.
- Gözlem ve veri toplama: Değişikliğin süreci ve sonuçları gözlem notları, öğrenci ürünleri, görüşmeler, anketler ya da başarı ölçümleri gibi araçlarla kayıt altına alınır.
- Yansıtma: Toplanan veriler çözümlenir; değişikliğin işe yarayıp yaramadığı, beklenmedik sonuçlar ve nedenleri tartışılır.
- Yeniden planlama: Yansıtmanın sonuçlarına göre uygulama düzenlenir ve yeni bir döngü başlar.
Döngüsellik, eylem araştırmasını diğer araştırma desenlerinden ayıran en önemli özelliktir. Tek bir uygulama ve tek bir ölçümle sınırlı kalan bir çalışma, eylem araştırması değil, olsa olsa bir uygulama raporudur.
Eylem Araştırması Hangi Durumlarda Uygundur?
| Özellik | Eylem araştırması | Geleneksel araştırma |
|---|---|---|
| Amaç | Belirli bir bağlamdaki uygulamayı iyileştirmek | Genellenebilir bilgi üretmek |
| Araştırmacının konumu | Uygulamanın içinde (öğretmen, yönetici) | Genellikle dışarıdan gözlemci |
| Süreç | Döngüsel; bulgular yeni uygulamaya dönüşür | Doğrusal; veri toplanır, çözümlenir, raporlanır |
| Genellenebilirlik | Sınırlı; bağlama özgü | Örneklem ve desene bağlı olarak daha yüksek |
Bu karşılaştırma, eylem araştırmasının her konu için uygun olmadığını da gösterir. Araştırmacının çalıştığı ortamda bir değişiklik yapma olanağı yoksa ya da amaç geniş bir evrene genellenebilecek bir ilişkiyi ortaya koymaksa, başka desenler daha uygundur. Buna karşılık öğretmenin kendi sınıfındaki bir öğretim sorununa çözüm araması için eylem araştırması güçlü bir seçenektir.
Tez Olarak Eylem Araştırması Yürütürken Dikkat Edilecekler
- Araştırmacının çift rolü: Öğretmen hem uygulayıcı hem araştırmacıdır. Bu durum, verilerin yorumlanmasında yanlılık riskini artırır. Bu riski azaltmak için birden fazla veri kaynağı kullanmak ve bir meslektaşın ya da danışmanın verileri bağımsız olarak incelemesini sağlamak yararlıdır.
- Etik izinler: Öğrencilerle yürütülen çalışmalarda etik kurul onayı, kurum izni ve veli onamı alınmalıdır. Öğretmenin öğrencileri üzerindeki yetkisi, katılımın gönüllülüğü konusunda ek bir özen gerektirir.
- Döngülerin belgelenmesi: Her döngüde ne planlandığı, ne yapıldığı, hangi verilerin toplandığı ve bir sonraki döngüde neyin neden değiştirildiği raporda açıkça yazılmalıdır. Jüriler çoğu zaman bu izlenebilirliğe bakar.
- Zaman planı: Birden fazla döngü, bir öğretim dönemine yayılan bir uygulama süresi gerektirebilir. Tez takviminin buna göre hazırlanması gerekir.
Türkiye’de Eylem Araştırması
Çalışkan ve Serçe (2018), Türkiye adresli ve SSCI ile ULAKBİM tarafından dizinlenen dergilerde yayımlanmış 80 eylem araştırması makalesini içerik analiziyle incelemiştir. Bulgulara göre eylem araştırması Türkiye’de az tercih edilen bir araştırma türüdür ve çalışmaların çoğu akademisyenler tarafından yürütülmektedir; öğretmen araştırmacıların payı çok düşüktür. Yazarlar, eylem araştırmasının yöntemi, türleri, döngüsü ve araştırmacının rolü gibi temel özellikleri konusunda daha fazla bilgi ve deneyime ihtiyaç olduğunu vurgulamaktadır.
Bu bulgu, eylem araştırmasının asıl hedef kitlesinin, yani kendi uygulamasını geliştirmek isteyen öğretmenlerin, bu yaklaşımı yeterince kullanmadığını göstermektedir. Lisansüstü eğitim alan öğretmenlerin artması, bu açığın kapanması için önemli bir fırsattır.
Sonuç
Eylem araştırması, öğretmeni ve okul yöneticisini bilginin yalnızca kullanıcısı değil üreticisi hâline getiren bir yaklaşımdır. Planlama, uygulama, gözlem ve yansıtmadan oluşan döngüsü, uygulamayı sistematik biçimde iyileştirmenin bir yolunu sunar. Tez olarak yürütüldüğünde ise araştırmacının çift rolünden kaynaklanan yanlılık riskine, etik izinlere ve döngülerin açıkça belgelenmesine özel bir özen gerektirir.
Kaynakça
Çalışkan, M., ve Serçe, H. (2018). Türkiye’de eğitim alanındaki eylem araştırması makaleleri: Bir içerik analizi. Ahi Evran Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi, 19(1), 57–79. https://dergipark.org.tr/tr/pub/kefad/article/850510
Kemmis, S., McTaggart, R., ve Nixon, R. (2014). The action research planner: Doing critical participatory action research. Springer.
Lewin, K. (1946). Action research and minority problems. Journal of Social Issues, 2(4), 34–46. https://doi.org/10.1111/j.1540-4560.1946.tb02295.x
