Yükseköğretimin finansmanı, üniversitelerin öğretim, araştırma ve öğrenci hizmetleri için ihtiyaç duyduğu kaynağın devlet bütçesi, öğrenci ve aileleri ile diğer kaynaklar arasında nasıl paylaşıldığını ifade eder. Bu paylaşımın üç temel aracı vardır: öğrenciden alınan harç ya da öğrenim ücreti, geri ödenmeyen burslar ve geri ödenmesi gereken öğrenim kredileri.
Bu yazıda yükseköğretimin finansmanına ilişkin başlıca modeller, Johnstone’un maliyet paylaşımı yaklaşımı, Türkiye’de devlet ve vakıf yükseköğretim kurumlarında ücret uygulamaları ile Yüksek Öğrenim Kredi ve Yurt Hizmetleri Kanunu çerçevesinde verilen burs ve krediler ele alınmaktadır. Konunun kavramsal arka planı için eğitim ekonomisinin temel kavramları yazısına bakılabilir.
Yükseköğretimi Kim Ödemeli?
Yükseköğretimin finansmanı tartışmasının çıkış noktası, bu eğitimin getirilerinin kime ait olduğu sorusudur. Üniversite mezunu birey, genellikle daha yüksek kazanç ve daha güvenli bir istihdam olanağı elde eder. Toplum ise daha nitelikli bir iş gücünden, araştırmadan ve eğitimli yurttaşlardan yararlanır. Getirinin hem bireysel hem toplumsal olması, maliyetin de iki taraf arasında bölüşülmesi gerektiği düşüncesini doğurur. Ancak bu bölüşümün oranı konusunda ülkeler oldukça farklı tercihler yapmaktadır.
Tercihleri biçimlendiren bir başka etken hakkaniyettir. Tamamen kamu bütçesinden finanse edilen ücretsiz bir yükseköğretim, ilk bakışta en adil seçenek gibi görünür. Ne var ki üniversiteye erişimin ailenin geliri ve eğitim düzeyiyle ilişkili olduğu bir toplumda, tüm vergi mükelleflerinden toplanan kaynağın ağırlıklı olarak görece varlıklı ailelerin çocuklarına aktarılması gibi bir sonuç doğabilir. Ücret alınan sistemlerde ise yoksul öğrencilerin daha baştan caydırılması tehlikesi vardır. Burs ve kredi programları, büyük ölçüde bu iki sakınca arasında bir denge kurma çabasının ürünüdür.
Maliyet Paylaşımı ve Finansman Modelleri
Maliyet paylaşımı (cost sharing), yükseköğretimin maliyetinin yalnızca devlet ve vergi mükelleflerince değil, öğrenciler ve aileleri tarafından da üstlenilmesini anlatan bir kavramdır. Johnstone (2004), maliyet paylaşımının ekonomik ve siyasal boyutlarını karşılaştırmalı bir bakışla ele almış; kavram, yükseköğretimde harç uygulamalarını ve öğrenci destek sistemlerini tartışan sonraki literatürün temel başvuru noktalarından biri olmuştur. Maliyet paylaşımı yalnızca harç almak demek değildir. Daha önce ücretsiz olan bir hizmete ücret getirilmesi, mevcut ücretlerin artırılması, yurt ve yemek gibi hizmetlerin maliyetinin öğrenciye yansıtılması ya da kredilerdeki kamu sübvansiyonunun azaltılması da aynı yönde birer adımdır.
Bu çerçevede ülkelerin uygulamaları kabaca üç model altında toplanabilir:
- Kamu finansmanı ağırlıklı model: Devlet üniversitelerinde öğrenim ücreti alınmaz ya da sembolik düzeyde tutulur. Kurumların gelirinin büyük bölümü merkezî bütçeden gelir.
- Ücret ve öğrenci desteği modeli: Öğrencilerden öğrenim ücreti alınır; ihtiyaç ya da başarı ölçütüne göre verilen burs ve krediler bu ücretin erişim üzerindeki olumsuz etkisini sınırlamaya çalışır.
- Gelire bağlı geri ödeme modeli: Öğrenci ücreti öğrenim süresince ödemez; mezuniyetten sonra, gelirinin belirli bir eşiği aşması durumunda ve gelirine bağlı olarak geri öder.
Son model, sabit taksitli kredilerin mezunu düşük gelirli dönemlerde ağır bir borç yüküyle karşı karşıya bırakma riskine bir yanıt olarak geliştirilmiştir. Chapman (2006), gelire bağlı geri ödemeli öğrenim kredilerini farklı ülkelerdeki reformlar üzerinden kapsamlı biçimde incelemiştir. Bu tür sistemlerin işleyebilmesi, mezunların gelirini güvenilir biçimde izleyebilen bir vergi ya da sosyal güvenlik altyapısına bağlıdır.
Türkiye’de Devlet ve Vakıf Üniversitelerinde Ücret
Türkiye’de yükseköğretimin finansmanı, kurum türüne ve öğretim biçimine göre farklılaşır. Avrupa Komisyonunun Eurydice ağına göre devlet üniversiteleri büyük ölçüde kamu kaynaklarıyla finanse edilmekte ve örgün öğretim programlarına devam eden öğrencilerden öğrenim ücreti alınmamaktadır. İkinci öğretim (akşam) programlarındaki öğrenciler ise ilgili kanuni düzenlemeler çerçevesinde öğrenim ücreti öder; bu ücretler üniversiteler için ek bir gelir kaynağı oluşturur (European Commission/EACEA/Eurydice, 2025a).
Vakıf yükseköğretim kurumları ise ücretlidir. Eurydice’in aktardığına göre bu kurumlar kâr amacı gütmeden, öğrencilerden aldıkları ücretlerle finanse edilir ve bu ücretleri eğitimin finansmanında kullanmakla yükümlüdür. Bazı yönetsel ve mali konular dışında devlet üniversiteleriyle aynı yasal düzenlemelere tabidirler (European Commission/EACEA/Eurydice, 2025a, 2025b).
| Kurum ve öğretim türü | Öğrenim ücreti | Finansmanın ana kaynağı |
|---|---|---|
| Devlet üniversitesi, örgün öğretim | Alınmaz | Kamu kaynakları |
| Devlet üniversitesi, ikinci öğretim | Alınır | Kamu kaynakları; öğrenim ücretleri ek gelir |
| Vakıf yükseköğretim kurumu | Alınır | Öğrenci ücretleri (kâr amacı gütmeden) |
Tablo 1, Türkiye’nin devlet kesimi için kamu finansmanı ağırlıklı modele, vakıf kesimi için ise ücret ve öğrenci desteği modeline yakın durduğunu gösterir. Bu ikili yapı, aynı programı okuyan iki öğrencinin hangi kurum türüne yerleştiğine göre çok farklı mali yüklerle karşılaşabileceği anlamına gelir. Ailelerin barınma, ulaşım ve geçim giderleri ise kurum türünden bağımsız olarak ayrı bir yük oluşturur. Öğrenim ücreti alınmayan devlet üniversitelerinde bile yükseköğretimin aile açısından maliyeti bu nedenle sıfır değildir.
Burs ve Öğrenim Kredisi Sistemi
Öğrenciye yönelik kamu desteğinin anayasal dayanağı, eğitim hakkını düzenleyen 42. maddedir. Anayasaya göre Devlet, maddi imkânlardan yoksun başarılı öğrencilerin öğrenimlerini sürdürebilmeleri amacıyla burslar ve başka yollarla gerekli yardımları yapar (Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, 1982). Bu yardımın temel aracı, 1961 tarihli 351 sayılı Yüksek Öğrenim Kredi ve Yurt Hizmetleri Kanunudur. Kanunun başlığındaki “Yurtlar Kurumu” ibaresi 2018’de 703 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile “Yurt Hizmetleri” olarak değiştirilmiş. Kanunun yürürlükteki hâline göre kredi taahhütnamesi ve uygulama yönetmeliği Gençlik ve Spor Bakanlığınca hazırlanır (Yüksek Öğrenim Kredi ve Yurt Hizmetleri Kanunu, 1961).
Kanunun amaçları arasında öğrencilere kredi veya burs vermek sayılır. Öğrenim kredisi, yeterlik ve ihtiyaçları belirlenen öğrencilere yönetmelikte belirlenen esas ve şartlar çerçevesinde verilir. Burs geri ödenmeyen bir destekken kredi, öğrencinin mezuniyetten sonra geri ödeyeceği bir borçtur. Geri ödemeye ilişkin başlıca kurallar şöyledir (Yüksek Öğrenim Kredi ve Yurt Hizmetleri Kanunu, 1961):
- Geri ödeme, öğrencinin öğretim kurumu ile ilişiğinin kesildiği tarihten iki yıl sonra başlar ve aylık dönemler hâlinde, kredinin verildiği süre kadar sürer.
- Kanunun 2022’de 7420 sayılı Kanunla değiştirilen 16. maddesine göre geri ödenecek borç, öğrenim kredisi olarak verilen miktar kadardır.
- Çalışmadığını Sosyal Güvenlik Kurumu kayıtlarıyla belgeleyen borçlu, ödemenin ertelenmesini isteyebilir. İlk erteleme yılında borca ekleme yapılmaz; sonraki yıllarda borç her yıl için yüzde on, o yılın tüketici fiyat endeksi değişimi daha düşükse bu oranda artırılır. Erteleme en fazla üç kez yapılabilir.
- Süresinde ödenmeyen taksitlere 6183 sayılı Kanunun 51. maddesine göre gecikme zammı uygulanır.
Bu kurallar, Türkiye’deki kredi sisteminin sabit taksitli bir model olduğunu, ancak erteleme hükmüyle mezunun işsiz kaldığı dönemlere sınırlı bir esneklik tanıdığını gösterir. Gelire bağlı geri ödeme modelinden farkı, taksitin mezunun gelir düzeyine göre değil, alınan kredinin tutarına ve süresine göre belirlenmesidir. Kredinin verilmesine ilişkin esas ve şartlar ise kanunda ayrıntılı olarak sayılmaz, yönetmelikle düzenlenir.
Okul ve üniversite yöneticileri açısından bu sistemin anlamı, öğrencinin başarısının yalnızca akademik etkenlere bağlı olmamasıdır. Burs ya da krediye erişemeyen ya da erişse de geçim giderlerini karşılayamayan öğrenciler, çalışmak zorunda kalabilir ve bu durum derse devamı ve öğrenim süresini etkileyebilir. Yükseköğretime geçiş aşamasındaki öğrencilere burs ve kredi seçenekleri hakkında doğru bilgi verilmesi, bu nedenle ortaöğretim kurumlarının rehberlik çalışmalarında da yer almalıdır.
Sonuç
Yükseköğretimin finansmanı, bireysel ve toplumsal getirilerin paylaşımına ilişkin bir tercihtir. Uluslararası literatür bu tercihi maliyet paylaşımı kavramı etrafında tartışırken Türkiye, devlet üniversitelerinde örgün öğretimi ücretsiz sunan, ikinci öğretimde ve vakıf kurumlarında ise ücret alan bir yapı benimsemiştir. 351 sayılı Kanuna dayanan burs ve kredi sistemi bu yapının erişim boyutunu desteklemektedir. Sistemin hakkaniyet açısından değerlendirilmesi, öğrenim ücretinin yanında barınma ve geçim giderlerini de hesaba katmayı gerektirir.
Kaynakça
Chapman, B. (2006). Income contingent loans for higher education: International reforms. Handbook of the economics of education içinde (ss. 1435–1503). Elsevier. https://doi.org/10.1016/S1574-0692(06)02025-3
European Commission/EACEA/Eurydice. (2025a, 14 Mayıs). Türkiye: Higher education funding. https://eurydice.eacea.ec.europa.eu/national-education-systems/turkiye/higher-education-funding
European Commission/EACEA/Eurydice. (2025b, 16 Mayıs). Türkiye: Types of higher education institutions. https://eurydice.eacea.ec.europa.eu/national-education-systems/turkiye/types-higher-education-institutions
Johnstone, D. B. (2004). The economics and politics of cost sharing in higher education: Comparative perspectives. Economics of Education Review, 23(4), 403–410. https://doi.org/10.1016/j.econedurev.2003.09.004
Türkiye Cumhuriyeti Anayasası. (1982). Kanun No. 2709 (Konsolide metin). https://www.lexpera.com.tr/mevzuat/kanunlar/turkiye-cumhuriyeti-anayasasi-2709
Yüksek Öğrenim Kredi ve Yurt Hizmetleri Kanunu. (1961). Kanun No. 351. Resmî Gazete, 10887, 22 Ağustos 1961 (Konsolide metin). https://www.lexpera.com.tr/mevzuat/kanunlar/yuksek-ogrenim-kredi-ve-yurtlar-kurumu-kanunu-351
