Araştırma ve yayın etiği, bilimsel bir çalışmanın planlanmasından verilerin toplanmasına, raporlanmasından yayımlanmasına kadar her aşamada uyulması beklenen dürüstlük, şeffaflık ve sorumluluk ilkelerinin bütünüdür. Bu ilkeler hem araştırmaya katılan kişileri hem de bilimsel bilginin güvenilirliğini korur. Türkiye’de yükseköğretim kurumlarındaki araştırmacılar için temel çerçeveyi Yükseköğretim Kurulunun (YÖK) araştırma ve yayın etiği yönergesi çizer.
Bu yazıda YÖK yönergesinde tanımlanan etiğe aykırı eylemler, etik kurul izni zorunluluğu, uluslararası düzeyde yayın etiğine yön veren COPE’un yaklaşımı, üretken yapay zekâ araçlarının kullanımına ilişkin güncel düzenlemeler ve intihal tespit yazılımlarının sınırlılıkları ele alınmaktadır. Yazı özellikle tez ve makale yazma aşamasındaki eğitim yönetimi lisansüstü öğrencileri düşünülerek hazırlanmıştır. Okul yönetimindeki etik değerler ise ayrı bir konudur; bu konuda sitedeki okul yöneticilerinin ve öğretmenlerin sahip olduğu değerler yazısına bakılabilir.
YÖK Yönergesi ve Etiğe Aykırı Eylemler
Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi, Yükseköğretim Genel Kurulunun 10.11.2016 tarihli kararıyla yürürlüğe girmiştir (Yükseköğretim Kurulu, 2016). Yönerge, bilimsel araştırma ve yayın etiğine aykırı eylemleri iki grupta toplar. Birinci grupta adı konmuş altı temel ihlal yer alır; ikinci grupta ise “diğer etik ihlal türleri” başlığı altında daha ayrıntılı davranışlar sayılır. Temel ihlaller Tablo 1’de özetlenmiştir.
| İhlal | Kısaca anlamı |
|---|---|
| İntihal | Başkalarının fikirlerini, yöntemlerini, verilerini ya da eserlerini bilimsel kurallara uygun biçimde atıf yapmadan kendi eseri gibi sunmak |
| Sahtecilik (uydurma) | Gerçekte var olmayan ya da tahrif edilmiş verileri kullanmak, yapılmamış bir araştırmayı yapılmış gibi göstermek |
| Çarpıtma | Araştırma kayıtlarını ve verilerini tahrif etmek, sonuçları destekleyen kurumun çıkarına göre biçimlendirmek |
| Tekrar yayım (duplikasyon) | Aynı sonuçları içeren yayınları ayrı yayınlar gibi sunmak |
| Dilimleme | Tek bir araştırmanın sonuçlarını bütünlüğünü bozacak biçimde parçalara ayırıp ayrı yayınlar olarak sunmak |
| Haksız yazarlık | Katkısı olmayan kişileri yazar yapmak, katkısı olanları yazarlıktan çıkarmak ya da yazar sırasını gerekçesiz değiştirmek |
İkinci gruptaki ihlaller lisansüstü öğrencinin gündelik çalışmasına daha yakındır. Yönerge; desteklenen araştırmalarda destek veren kurumu belirtmemeyi, henüz savunulmamış ya da yayımlanmamış tezleri sahibinin izni olmadan kaynak olarak kullanmayı, araştırmaya başlamadan önce alınması gereken izinleri yetkili birimlerden yazılı olarak almamayı ve anket ya da tutum araştırmalarında katılımcıların rızası veya kurum izni olmadan verileri yayımlamayı da etik ihlal sayar. Dayanaksız ve kasıtlı etik ihlali suçlaması yöneltmek de aynı listededir.
Eğitim yönetimi tezlerinde en sık karşılaşılan riskler bu ikinci gruptaki maddelerle ilgilidir. Okullarda ölçek uygulamak için gerekli resmî araştırma iznini almadan veri toplamak, başka bir araştırmacının geliştirdiği ölçeği izin almadan kullanmak ya da tezden üretilen makalede tezi belirtmemek, iyi niyetle yapılsa bile sorun doğurabilir. Dilimleme konusunda da dikkatli olmak gerekir: Bir doktora tezinin farklı araştırma sorularından ayrı makaleler üretmek kendi başına ihlal değildir; sorun, bütünlüğü olan bir bulgunun yalnızca yayın sayısını artırmak için parçalanmasıdır.
Etik Kurul İzni ve TR Dizin Ölçütleri
Türkiye’de sosyal bilimler ve eğitim bilimlerinde etik kurul izni uygulaması, 2020 yılında belirgin biçimde değişti. TR Dizin, 2020 yılından itibaren dergi değerlendirme ölçütlerini güncelleyerek etik kurul izni gerektiren araştırmaların kapsamını ayrıntılandırdı. Buna göre anket, mülakat, odak grup çalışması, gözlem, deney ve görüşme teknikleri kullanılarak katılımcılardan veri toplanan çalışmalar etik kurul izni gerektirir. Başkalarına ait ölçek, anket ya da fotoğrafların kullanılmasında da sahiplerinden izin alındığının belirtilmesi beklenir. Bu nedenle TR Dizin’de dizinlenen dergiler, gerekli etik kurul bilgisini içermeyen makaleleri genellikle değerlendirmeye almamaktadır.
Dergilerin yayın politikalarında, 2020 öncesinde toplanmış verilerin kullanıldığı çalışmalar için geriye dönük etik kurul izni istenmediği ve bu durumun makalede açıkça belirtilmesi gerektiği görülür. Uygulamada en güvenli yol, tez önerisi onaylandıktan sonra ve veri toplamaya başlamadan önce üniversitenin ilgili etik kuruluna başvurmak, onay belgesinin tarih ve sayısını tezde ve makalede yöntem bölümünde göstermektir. Okul ortamında veri toplanacaksa etik kurul onayı, Millî Eğitim Bakanlığından alınması gereken araştırma izninin yerini tutmaz; ikisi ayrı süreçlerdir.
COPE ve Uluslararası Yayın Etiği
Yayın Etiği Komitesi (Committee on Publication Ethics, COPE), 1997 yılında Birleşik Krallık’ta bir grup tıp dergisi editörü tarafından kurulmuştur ve bugün tüm bilim alanlarından dergi editörlerini ve yayıncıları kapsayan bir yapıya dönüşmüştür. COPE, 2017’de eski davranış kurallarının yerine temel uygulamalar (Core Practices) adını verdiği daha yalın bir çerçeve getirmiştir. Bu çerçeve, dergilerden beklenen standartları ayrıntılı rehberlere bağlantı veren kısa ilkeler hâlinde özetler.
Türkiye’deki pek çok derginin, DergiPark’ta yer alan yayın politikalarında COPE ilkelerine dayandığını belirtmesi bu nedenle şaşırtıcı değildir. Lisansüstü öğrenci açısından bunun anlamı şudur: Bir makale dergiye gönderildiğinde yalnızca YÖK yönergesi değil, derginin benimsediği COPE ilkeleri de devreye girer ve etik ihlal şüphesi hâlinde editör bu ilkelere göre hareket eder.
Üretken Yapay Zekâ Araçlarının Kullanımı
ChatGPT gibi üretken yapay zekâ araçlarının yaygınlaşması, yayın etiğine yeni bir başlık ekledi. COPE’un (2023) tutum belgesine göre yapay zekâ araçları yazar olarak gösterilemez; çünkü gönderilen çalışmanın sorumluluğunu üstlenemezler, çıkar çatışmasını beyan edemezler ve tüzel kişilik taşımadıkları için telif sözleşmelerine taraf olamazlar. Bu araçları metin yazımında, görsel üretiminde ya da veri analizinde kullanan yazarlar, hangi aracı nasıl kullandıklarını yöntem bölümünde ya da benzer bir bölümde açıklamalıdır. Yapay zekâ ile üretilmiş kısımlar da dahil olmak üzere içeriğin tamamından yazarlar sorumludur.
YÖK de Mayıs 2024’te Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Faaliyetlerinde Üretken Yapay Zekâ Kullanımına Dair Etik Rehber’i yayımlamıştır (Yükseköğretim Kurulu, 2024). Rehber, üretken yapay zekânın bilimsel çalışmalarda yazar olarak yer alamayacağını vurgular. Kullanılan aracın adının ve sürümünün, ne zaman ve araştırmanın hangi aşamasında kullanıldığının yöntem kısmında açıklanmasını ister. Rehbere göre yapay zekâ kullanımı araştırmacının yasal ve etik sorumluluğunu ortadan kaldırmaz; araçların gerçekte var olmayan kaynaklar üretebileceği de açıkça hatırlatılır. Hipotez geliştirme, bulguların yorumlanması ve tartışma gibi üst düzey düşünme gerektiren işlerin yapay zekâya bırakılmaması önerilir. Tez yazan bir öğrenci için pratik sonuç açıktır: Yapay zekânın önerdiği her kaynak, künyesi tek tek kontrol edilmeden kaynakçaya girmemelidir.
İntihal Tespit Yazılımlarının Sınırlılıkları
Türkiye’de enstitüler tez tesliminde, dergiler de makale değerlendirmesinde benzerlik raporu istemektedir. Ancak bu yazılımların ürettiği oran bir intihal oranı değil, bir benzerlik oranıdır. Foltýnek ve arkadaşları (2020), yedi ülkeden araştırmacılarla birlikte 15 web tabanlı metin eşleştirme aracını sekiz dilde hazırlanmış belgelerle sınamış ve sonuçların karışık olduğunu bulmuştur. Araçlar intihal içeren metnin bir kısmını yakalamış, önemli bir kısmını ise gözden kaçırmış; zaman zaman da sorunsuz metni şüpheli olarak işaretlemiştir. Yazarlar, yazılımın intihale karar veremeyeceğini, yalnızca bazı metin benzerliklerini belirlemeye yardımcı olan bir destek aracı olarak işlev görebileceğini vurgular.
Bu bulgunun iki yönlü bir sonucu vardır. Düşük bir benzerlik oranı, çalışmanın intihal içermediğinin kanıtı değildir; yeniden ifade edilmiş ya da başka dilden çevrilmiş metin raporda görünmeyebilir. Yüksek bir oran da kendiliğinden ihlal anlamına gelmez; doğru biçimde tırnak içinde verilmiş alıntılar, ölçek maddeleri ve kaynakça benzerlik olarak sayılabilir. Bu nedenle raporun bir danışman ya da editör tarafından eşleşmelerin tek tek incelenerek okunması gerekir. Lisansüstü öğrencinin hedefi belirli bir oranın altında kalmak değil, her ödünç alınan fikrin kaynağını doğru göstermek olmalıdır.
Sonuç
Araştırma ve yayın etiği, lisansüstü öğrencinin tez savunmasından önce düşüneceği bir ayrıntı değil, araştırma sorusunu yazdığı andan itibaren işin parçasıdır. YÖK yönergesinde sayılan ihlallerin önemli bir bölümü kasıttan çok özensizlikten doğar: alınmamış bir izin, belirtilmemiş bir kaynak, gözden geçirilmemiş bir yapay zekâ çıktısı. Etik kurul onayını zamanında almak, veri toplama izinlerini belgelemek, yazarlık kararlarını çalışmanın başında netleştirmek ve benzerlik raporunu bir kontrol aracı olarak görmek, bu risklerin çoğunu ortadan kaldırır.
Kaynakça
Committee on Publication Ethics. (2023). Authorship and AI tools. https://publicationethics.org/guidance/cope-position/authorship-and-ai-tools
Foltýnek, T., Dlabolová, D., Anohina-Naumeca, A., Razı, S., Kravjar, J., Kamzola, L., Guerrero-Dib, J., Çelik, Ö. ve Weber-Wulff, D. (2020). Testing of support tools for plagiarism detection. International Journal of Educational Technology in Higher Education, 17, Article 46. https://doi.org/10.1186/s41239-020-00192-4
Yükseköğretim Kurulu. (2016). Yükseköğretim kurumları bilimsel araştırma ve yayın etiği yönergesi. https://df.itu.edu.tr/arastirma/yükseköğretim-kurumları-bilimsel-araştırma-ve-yayın-etiği-yönergesi
Yükseköğretim Kurulu. (2024). Yükseköğretim kurumları bilimsel araştırma ve yayın faaliyetlerinde üretken yapay zekâ kullanımına dair etik rehber. https://iletisim.ege.edu.tr/files/iletisim/icerik/2026-04-03-Yuksekogretimde-Uretken-Yapay-Zeka-Kullanimi.pdf
