Karma yöntem araştırmaları, aynı çalışmada nicel ve nitel verilerin toplandığı, her ikisinin de kendi mantığıyla çözümlendiği ve iki veri türünün bilinçli olarak bütünleştirildiği araştırma yaklaşımıdır. Belirleyici olan iki tür verinin yan yana bulunması değil, bu verilerin birbiriyle ilişkilendirilerek tek başına hiçbirinin sağlayamayacağı bir anlayış üretmesidir. Johnson, Onwuegbuzie ve Turner (2007), alandaki araştırmacıların tanımlarını karşılaştırdıkları çalışmada bu yaklaşımı, araştırmacının nicel ve nitel yaklaşımların bakış açısı, veri toplama, çözümleme ve çıkarım tekniklerini anlayışı genişletmek, derinleştirmek ve bulguları doğrulamak amacıyla birleştirdiği araştırma türü olarak özetler.
Bu yazıda karma yöntemin ne olduğu, Creswell ve Plano Clark’ın tanımladığı üç temel desen, bütünleştirmenin nasıl yapılacağı ve ortak gösterimler, karma yöntemin ne zaman gerçekten gerektiği ele alınmakta ve eğitim yönetimi alanından bir doktora tezi örnek olarak incelenmektedir. Nicel ve nitel araştırma desenleri sitede ayrı yazılarda anlatıldığı için burada yalnızca karma tasarımı ilgilendiren yönlerine değinilmiştir.
Karma Yöntem Neyi Çözer?
Eğitim yönetiminde sorulan soruların önemli bir kısmı hem “ne kadar” hem de “nasıl” sorusunu birlikte içerir. Örneğin bir anket, öğretmenlerin okul müdürüne duyduğu güvenin okullar arasında belirgin biçimde farklılaştığını gösterebilir; ancak bu farkın okul içindeki hangi gündelik uygulamalardan kaynaklandığını söyleyemez. Görüşmeler ise bu uygulamaları ayrıntısıyla anlatır, fakat anlatılanın kaç okul için geçerli olduğu sorusunu açıkta bırakır. Karma yöntem, birinin zayıf kaldığı yerde ötekinin devreye girmesini planlı hâle getirir.
Bu planlılık önemlidir. Bir anket çalışmasının sonuna birkaç açık uçlu soru eklemek ya da nicel bir teze “destek olsun” diye beş görüşme koymak, kendiliğinden karma yöntem araştırması sayılmaz. Creswell ve Plano Clark (2018), karma yöntemin temel özellikleri arasında her iki veri türünün titizlikle toplanıp çözümlenmesini, bu verilerin bütünleştirilmesini ve bütün işlemlerin belirli bir desen içinde düzenlenmesini sayar. Kısacası nitel bileşen nicel bileşenin süsü, nicel bileşen de nitel bileşenin sayısal ekine dönüşmemelidir.
Creswell ve Plano Clark’ın Temel Desenleri
Karma yöntem desenlerine ilişkin en yaygın başvuru kaynağı, Creswell ve Plano Clark’ın Designing and Conducting Mixed Methods Research adlı kitabıdır. Kitabın 2018 tarihli üçüncü baskısında daha önceki baskılarda yer alan desen sayısı sadeleştirilmiş ve üç temel desen (core designs) üzerinde durulmuştur: yakınsayan, açımlayıcı sıralı ve keşfedici sıralı desen (Creswell ve Plano Clark, 2018). Aynı baskıda bu temel desenlerin müdahale çalışmaları, durum çalışmaları, katılımcı-sosyal adalet çalışmaları ve program değerlendirmeleri içine yerleştirildiği karmaşık uygulamalar ayrı bir bölümde ele alınır. Yayınevi, kitabın dördüncü baskısını Aralık 2025 tarihiyle duyurmuştur. Bu baskıda üç temel desen korunmakla birlikte karmaşık desenler “hibrit desenler” başlığı altında yeniden düzenlenmiş, bütünleştirme çözümlemesi ve ortak gösterimler ise ayrı bölümlere taşınmıştır.
| Desen | İşleyiş | Tipik amaç |
|---|---|---|
| Yakınsayan (convergent) | Nicel ve nitel veriler aynı aşamada, birbirinden bağımsız toplanır ve çözümlenir; sonuçlar ardından karşılaştırılır. | Aynı olguya iki farklı açıdan bakarak sonuçların örtüşüp örtüşmediğini görmek |
| Açımlayıcı sıralı (explanatory sequential) | Önce nicel aşama yürütülür; nitel aşama, nicel sonuçları açıklamak üzere bu sonuçlara göre tasarlanır. | Beklenmedik, uç ya da şaşırtıcı nicel bulguların nedenlerini anlamak |
| Keşfedici sıralı (exploratory sequential) | Önce nitel aşama yürütülür; bulgulardan bir ölçme aracı, müdahale ya da değişken listesi geliştirilip nicel aşamada sınanır. | Az bilinen bir olguyu keşfetmek, bağlama uygun araç geliştirmek |
Desen seçimi araştırma sorusundan çıkar. Okul müdürlerinin öğretimsel liderlik davranışları ile öğretmen öz yeterliği arasındaki ilişkiyi sınayıp ardından bu ilişkinin en güçlü ve en zayıf olduğu okullarda neler olup bittiğini anlamak isteyen bir araştırmacı için açımlayıcı sıralı desen doğal bir seçimdir. Türkiye’deki öğretmenlerin kullandığı ve henüz alanyazında tanımlanmamış bir örgütsel kavramı önce görüşmelerle betimleyip ardından bir ölçek geliştirmek isteyen biri ise keşfedici sıralı desene yönelir. Yakınsayan desen, örneğin yeni bir yönetmeliğin okullardaki uygulanışını anket ve odak grup görüşmeleriyle eş zamanlı inceleyen bir değerlendirme çalışmasında işe yarar.
Bütünleştirme ve Ortak Gösterimler
Karma yöntem araştırmasını iki ayrı çalışmanın aynı kapak altında toplanmasından ayıran şey bütünleştirmedir (integration). Fetters, Curry ve Creswell (2013), bütünleştirmeyi üç düzeyde ele alır. Desen düzeyinde bütünleştirme, yukarıdaki desenlerden hangisinin seçildiğiyle ilgilidir. Yöntem düzeyinde dört yol tanımlanır: bir veri kümesinin diğerinin örneklemini belirlemesi (bağlama, connecting), bir aşamanın bulgularının diğer aşamanın veri toplama aracını biçimlendirmesi (inşa etme, building), iki veri kümesinin çözümleme için bir araya getirilmesi (birleştirme, merging) ve bir veri toplama işinin diğerinin içine yerleştirilmesi (yerleştirme, embedding). Yorumlama ve raporlama düzeyinde ise bulguların anlatı içinde birlikte sunulması, bir veri türünün diğerine dönüştürülmesi ve ortak gösterimler öne çıkar.
Aynı çalışmada yazarlar, iki veri türünden elde edilen sonuçların birbirine nasıl uyduğunu da üç olasılıkla açıklar: sonuçlar birbirini doğrulayabilir, biri diğerini genişletebilir ya da sonuçlar çelişebilir (Fetters vd., 2013). Çelişki bir başarısızlık işareti olarak görülmemelidir. Ankette yüksek çıkan bir paylaşılan liderlik puanının görüşmelerde “kararlar zaten müdür odasında alınıyor” sözleriyle karşılanması, ölçme aracının neyi ölçtüğüne ya da öğretmenlerin anket yanıtlarındaki sosyal beğenirlik eğilimine ilişkin değerli bir ipucudur. Böyle bir durumda araştırmacının çelişkiyi gizlemesi değil, tartışması beklenir.
Ortak gösterim (joint display), nicel ve nitel sonuçları tek bir tablo ya da şekil içinde yan yana koyarak okurun ikisini birlikte görmesini sağlayan bir sunum aracıdır. Guetterman, Fetters ve Creswell (2015), sağlık bilimlerindeki karma yöntem çalışmalarını incelediği makalede bu gösterimlerin farklı türlerini örneklendirir. Eğitim yönetimi tezlerinde sık görülen biçim, satırlarda temaların ya da değişkenlerin, sütunlarda ise nicel sonuç, nitel bulgu ve bu ikisinden çıkan karma yorumun yer aldığı tablodur. Bu son sütun, yani iki veri türünün birlikte okunmasından doğan çıkarım, alanyazında metaçıkarım (metainference) olarak adlandırılır; yayınevinin tanıtımına göre kitabın dördüncü baskısı da bu kavrama daha geniş yer ayırmaktadır.
Karma Yöntem Ne Zaman Gerekir, Ne Zaman Gereksizdir?
Karma yöntem, lisansüstü öğrenciler arasında zaman zaman daha “güçlü” ya da daha “kapsamlı” bir tercih gibi algılanır. Oysa bir yöntemin değeri, soruya ne kadar uyduğuyla ölçülür. Aşağıdaki durumlarda karma yöntem gerçekten bir şey katar:
- Nicel sonuçların nedenini anlamak için tek başına istatistiğin yetmediği, örneğin okullar arasındaki farkın kaynağının merak edildiği durumlar,
- Türkiye bağlamında henüz ölçülmemiş bir kavram için yerel deneyime dayalı bir ölçme aracı geliştirilmesi gereken durumlar,
- Bir programın ya da politikanın hem etkisinin hem de uygulanma sürecinin değerlendirilmesinin istendiği durumlar.
Buna karşılık soru yalnızca iki değişken arasındaki ilişkiyi sınamaya ya da yalnızca bir grup yöneticinin deneyimini derinlemesine anlamaya yönelikse, ikinci bir bileşen eklemek çoğu zaman çalışmayı güçlendirmez, yalnızca uzatır. Karma yöntem iki ayrı araştırma geleneğinde yeterlik ister ve yüksek lisans tezinin süresi düşünüldüğünde ciddi bir yük getirir. Sıralı desenlerde ikinci aşama birinci aşamanın sonuçlarına bağlı olduğundan etik kurul başvurusunun ve takvimin bu bağımlılığa göre planlanması gerekir. Ayrıca iki aşamanın örneklem ilişkisi baştan düşünülmelidir: açımlayıcı sıralı desende görüşme yapılacak katılımcıların nicel aşamaya katılanlar arasından seçilmesi, iki veri kümesini bağlamanın en açık yoludur.
Eğitim Yönetiminden Bir Örnek: Okul Farkındalığı Tezi
Büyükgöze’nin 2021 yılında Hacettepe Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsünde Prof. Dr. Murat Özdemir danışmanlığında tamamladığı doktora tezi, açımlayıcı sıralı desenin eğitim yönetimindeki iyi bir örneğidir. Çalışmanın nicel aşamasında Ankara’daki 69 ortaokulda görev yapan 1.354 öğretmenden veri toplanmış ve okul farkındalığını yordayan öğretmen ve okul düzeyindeki değişkenler hiyerarşik doğrusal modelleme ile incelenmiştir. Bulgulara göre okul farkındalığındaki toplam varyansın yüzde 12,7’si okullar arası farklardan kaynaklanmakta, okul düzeyinde müdüre güven, meslektaşlara güven ve öğrenci disiplinine ilişkin kolektif yeterlik anlamlı yordayıcılar olarak öne çıkmaktadır.
Tezin karma yöntem açısından öğretici yanı, nitel aşamanın nicel aşamaya bağlanma biçimidir. Nitel aşamada iç içe geçmiş tek durum deseni kullanılmış ve öğretmenlerin değerlendirmelerine göre müdür farkındalığı puanı en yüksek ve en düşük olan okulların 12 müdürüyle yarı yapılandırılmış görüşmeler yapılmıştır. Böylece nicel sonuçlar, nitel örneklemin seçiminde doğrudan kullanılmış, yani Fetters ve arkadaşlarının (2013) “bağlama” dediği bütünleştirme yolu izlenmiştir. Nitel bulgular güven, iş birliği ve karşılıklı iletişimin okul farkındalığını geliştirdiğine işaret ederek nicel aşamada güvenin yordayıcı rolüne ilişkin bulguyu genişletmiştir. Tezin ayrıntılı özetine sitedeki okul farkındalığı tez özeti sayfasından, diğer tezlere ise Tez Özetleri kategorisinden ulaşılabilir.
Sonuç
Karma yöntem araştırması, nicel ve nitel verileri aynı çalışmada kullanmaktan daha fazlasını ister: hangi desenin seçildiğinin gerekçesini, iki aşamanın nasıl bağlandığını ve bulguların birlikte nasıl yorumlandığını açıkça göstermeyi. Desenin araştırma sorusundan türetilmesi, bütünleştirmenin yöntem bölümünde planlanıp bulgular bölümünde görünür kılınması ve çelişen sonuçların tartışılması, eğitim yönetimi alanındaki bir karma yöntem tezinin niteliğini belirleyen başlıca unsurlardır. Soru tek bir veri türüyle yanıtlanabiliyorsa, sade bir desen çoğu zaman daha iyi bir tezdir.
Kaynakça
Büyükgöze, H. (2021). Okul farkındalığının öğretmen ve okul düzeyinde incelenmesi: Bir karma yöntem çalışması [Doktora tezi, Hacettepe Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
Creswell, J. W. ve Plano Clark, V. L. (2018). Designing and conducting mixed methods research (3. baskı). SAGE.
Fetters, M. D., Curry, L. A. ve Creswell, J. W. (2013). Achieving integration in mixed methods designs—Principles and practices. Health Services Research, 48(6pt2), 2134–2156. https://doi.org/10.1111/1475-6773.12117
Guetterman, T. C., Fetters, M. D. ve Creswell, J. W. (2015). Integrating quantitative and qualitative results in health science mixed methods research through joint displays. Annals of Family Medicine, 13(6), 554–561. https://doi.org/10.1370/afm.1865
Johnson, R. B., Onwuegbuzie, A. J. ve Turner, L. A. (2007). Toward a definition of mixed methods research. Journal of Mixed Methods Research, 1(2), 112–133. https://doi.org/10.1177/1558689806298224
