Motivasyon, bireyi belirli bir amaca yönelik davranışa harekete geçiren, bu davranışın yönünü ve sürekliliğini belirleyen güçlerin bütünüdür. Eğitim örgütlerinde motivasyon konusu genellikle öğrencilerin öğrenme isteği üzerinden tartışılsa da öğretmenlerin ve okul çalışanlarının iş motivasyonu en az onun kadar önemlidir. Öğretmenin işine bağlılığı, mesleki gelişime isteği ve okuldaki ortak çalışmalara katılımı büyük ölçüde motivasyonuyla ilişkilidir.
Yönetim yazınında motivasyonu açıklayan kuramlar genellikle iki gruba ayrılır. Kapsam kuramları, bireyi neyin harekete geçirdiği sorusuna, yani ihtiyaçlara odaklanır. Süreç kuramları ise motivasyonun nasıl oluştuğunu, yani bireyin hangi düşünsel süreçlerle davranışa yöneldiğini açıklamaya çalışır. Bu yazıda her iki gruptan en çok başvurulan kuramlar ve bunların okul yönetimi açısından anlamı ele alınmaktadır. Konu, yönetim kuramları yazısıyla birlikte okunabilir.
Maslow’un İhtiyaçlar Hiyerarşisi
Abraham Maslow (1943), insan davranışını bir ihtiyaçlar hiyerarşisi üzerinden açıklar. Bu hiyerarşide fizyolojik ihtiyaçlar en altta yer alır; onları sırasıyla güvenlik, ait olma ve sevgi, saygı ve en üstte kendini gerçekleştirme ihtiyaçları izler. Maslow’a göre alt düzeydeki bir ihtiyaç büyük ölçüde karşılandığında, bir üst düzeydeki ihtiyaç davranışı yönlendirmeye başlar.
Kuram, sezgisel olarak kolay anlaşılır olduğu için yönetim eğitiminde yaygın biçimde öğretilir. Ancak ihtiyaçların katı bir sırayla ortaya çıktığı varsayımı, sonraki araştırmalarda tutarlı biçimde desteklenmemiş ve eleştirilmiştir. Okul yönetimi açısından kuramın asıl katkısı, öğretmenlerin güvenlik ve aidiyet ihtiyaçları karşılanmadan mesleki gelişim ya da yenilik gibi üst düzey beklentilere yanıt vermelerinin güç olabileceğini hatırlatmasıdır.
Herzberg’in Çift Etmen Kuramı
Frederick Herzberg, Bernard Mausner ve Barbara Bloch Snyderman (1959), işte doyum ve doyumsuzluğun aynı etmenlerin iki ucu olmadığını ileri sürer. Kurama göre iki ayrı etmen grubu vardır:
- Hijyen (koruyucu) etmenler: Kurum politikaları, çalışma koşulları, ücret, iş ilişkileri ve yönetim biçimi gibi işin çevresine ilişkin etmenlerdir. Bunlar yetersiz olduğunda doyumsuzluk yaratır; ancak yeterli olmaları tek başına motivasyon sağlamaz, yalnızca doyumsuzluğu önler.
- Motive edici etmenler: Başarı, başarının tanınması, işin kendisi, sorumluluk ve ilerleme gibi işin içeriğine ilişkin etmenlerdir. Bunlar gerçek iş doyumunun ve motivasyonun kaynağıdır.
Kuram, Türkiye’de öğretmen motivasyonu araştırmalarında sıkça kullanılır. Coşgun (2019), Isparta’daki dört devlet okulunda yaptığı çoklu durum çalışmasında öğretmen motivasyonunu etkileyen koşulları dokuz tema ve 33 alt tema altında toplamış; bu alt temaların 25’inin hijyen, sekizinin ise motive edici etmen niteliğinde olduğunu saptamıştır. Bu oran, öğretmenlerin sözünü ettiği sorunların ağırlıklı olarak işin çevresine, yani çalışma koşulları ve kurum işleyişine ilişkin olduğunu düşündürmektedir.
Vroom’un Beklenti Kuramı
Süreç kuramlarının en bilinenlerinden biri Victor Vroom’un (1964) beklenti kuramıdır. Kurama göre bireyin bir davranışa yönelme isteği üç unsurun birleşimine bağlıdır: Çaba gösterirse başarılı olacağına ilişkin beklentisi, başarılı olursa bir sonuç elde edeceğine ilişkin inancı ve bu sonuca verdiği değer. Bu üç unsurdan biri zayıfsa motivasyon da zayıflar.
Beklenti kuramı, okul yönetiminde sıkça karşılaşılan bir durumu açıklar. Öğretmen yeni bir uygulamayı başarabileceğine inanmıyorsa, başarı hâlinde hiçbir sonuç görmeyeceğini düşünüyorsa ya da sunulan sonuç onun için değerli değilse, yönetimin çağrısı karşılık bulmaz. Bu nedenle bir projeye katılım beklenirken öğretmene gerekli desteğin sağlanması ve emeğin görünür kılınması, kuramın doğrudan uygulamaya yansımasıdır.
Öz Belirleme Kuramı: İçsel Motivasyon
Edward Deci ve Richard Ryan’ın geliştirdiği öz belirleme kuramı, yazarların 2000 yılındaki özetleyici makalesinde ortaya koyduğu biçimiyle içsel ve dışsal motivasyon ayrımına dayanır (Ryan ve Deci, 2000). İçsel motivasyon, bir etkinliğin kendisinden alınan doyumla ortaya çıkar; dışsal motivasyon ise ödül, ceza ya da başkalarının beklentisi gibi dış etkenlerle. Kurama göre insanların üç temel psikolojik ihtiyacı vardır: özerklik, yeterlik ve ilişkili olma. Bu ihtiyaçları destekleyen ortamlar içsel motivasyonu güçlendirir; kısıtlayan ortamlar ise zayıflatır.
Öğretmenlik, içsel motivasyonun güçlü olduğu bir meslek olarak görülür. Kuram, bu nedenle okul yönetimine önemli bir uyarı yapar: Öğretmenin mesleki kararlarını sürekli denetleyen, her etkinliği belgeye ve puana bağlayan bir yönetim anlayışı (bkz. Bürokrasi Kuramı ve Okul), özerklik ihtiyacını zedeleyerek içsel motivasyonu aşındırabilir.
| Kuram | Temel soru | Okul yöneticisi için çıkarım |
|---|---|---|
| Maslow (1943) | Hangi ihtiyaç davranışı yönlendiriyor? | Güvenlik ve aidiyet sağlanmadan üst düzey beklentiler karşılık bulmayabilir. |
| Herzberg ve diğerleri (1959) | Doyumsuzluğu ne önler, doyumu ne sağlar? | Çalışma koşullarını iyileştirmek şikâyeti azaltır; tanınma ve sorumluluk motivasyonu artırır. |
| Vroom (1964) | Çaba sonuç verecek mi, sonuç değerli mi? | Destek sağlamak ve emeği görünür kılmak katılımı artırır. |
| Ryan ve Deci (2000) | Ortam özerkliği, yeterliği ve ilişkiyi destekliyor mu? | Aşırı denetim içsel motivasyonu aşındırabilir. |
Okul Yöneticisi Motivasyonu Nasıl Destekleyebilir?
Kuramlar birlikte okunduğunda, okul yöneticisinin öğretmen motivasyonuna katkısı birkaç noktada toplanabilir. Birincisi, hijyen etmenlerinin iyileştirilmesi, yani adil ders dağılımı, makul çalışma koşulları ve öngörülebilir bir yönetim işleyişi, motivasyonun ön koşuludur; bunlar olmadan diğer çabalar sonuç vermez. İkincisi, öğretmenlerin başarılarının görünür kılınması ve takdir edilmesi, Herzberg’in motive edici etmenleriyle doğrudan örtüşür. Üçüncüsü, öğretmenlere mesleki kararlarında alan tanınması öz belirleme kuramının vurguladığı özerklik ihtiyacını karşılar. Son olarak, yeni bir uygulama başlatılırken gerekli destek ve kaynağın önceden sağlanması, beklenti kuramının işaret ettiği “başarabilir miyim” sorusuna yanıt verir.
Bu noktada okul yöneticisinin yetkisinin sınırlı olduğu da unutulmamalıdır. Ücret, atama ve özlük hakları gibi pek çok hijyen etmeni merkezî düzeyde belirlenir. Bu nedenle okul düzeyinde yapılabileceklerin ağırlığı, tanınma, özerklik ve destek gibi yöneticinin doğrudan etkileyebildiği alanlardadır.
Sonuç
Motivasyon kuramları, öğretmeni harekete geçiren tek bir etmen olmadığını gösterir. Maslow ve Herzberg ihtiyaçların ve koşulların önemine, Vroom beklentilerin ve değerlerin rolüne, Ryan ve Deci ise özerkliğin ve içsel motivasyonun belirleyiciliğine dikkat çeker. Okul yönetimi açısından bu kuramların ortak mesajı, motivasyonun ödül ve denetimle dışarıdan üretilebilecek bir şey olmadığı, ancak uygun koşullar sağlanarak desteklenebileceğidir.
Kaynakça
Coşgun, A. (2019). Kamuya ait okullarda öğretmen motivasyonunu etkileyen koşulların Herzberg’in çift faktör kuramı çerçevesinde incelenmesi [Yüksek lisans tezi, Necmettin Erbakan Üniversitesi]. https://hdl.handle.net/20.500.12452/6711
Herzberg, F., Mausner, B., ve Snyderman, B. B. (1959). The motivation to work. John Wiley & Sons.
Maslow, A. H. (1943). A theory of human motivation. Psychological Review, 50(4), 370–396. https://doi.org/10.1037/h0054346
Ryan, R. M., ve Deci, E. L. (2000). Self-determination theory and the facilitation of intrinsic motivation, social development, and well-being. American Psychologist, 55(1), 68–78. https://doi.org/10.1037/0003-066X.55.1.68
Vroom, V. H. (1964). Work and motivation. Wiley.
