Okul stratejik planı, bir okulun beş yıllık bir dönem için nereye ulaşmak istediğini, bunu hangi amaç ve hedeflerle yapacağını ve ilerlemeyi hangi göstergelerle izleyeceğini ortaya koyan belgedir. Okul stratejik planı hazırlığı; durum analiziyle başlar, misyon, vizyon ve temel değerlerle yön kazanır, ölçülebilir hedefler ve performans göstergeleriyle somutlaşır ve izleme-değerlendirme düzeniyle tamamlanır.
Bu yazıda okullarda stratejik plan hazırlığının dayanağı, plan ekiplerinin nasıl kurulduğu, durum analizinden izleme-değerlendirmeye kadar adımlar ve okul düzeyinde işe yarayabilecek pratik öneriler ele alınmaktadır. Stratejik planlamanın kavramsal arka planı yerine burada uygulamaya, yani bir okul yönetiminin masasına gelen işin kendisine odaklanılmaktadır.
Dayanak: 5018 Sayılı Kanun ve 2022/21 Sayılı Genelge
Kamu idarelerinde stratejik planlamanın yasal zemini 5018 sayılı Kamu Malî Yönetimi ve Kontrol Kanunu’dur. Kanun’un 9. maddesi kamu idarelerinden katılımcı yöntemlerle stratejik plan hazırlamalarını ve bütçelerini bu planlara dayandırmalarını ister. Millî Eğitim Bakanlığında bu süreç Strateji Geliştirme Başkanlığı (SGB) tarafından yürütülür; Bakanlık, kendi planıyla birlikte il, ilçe ve okul düzeyindeki planların takvimini ve usulünü bir genelge ve ekindeki hazırlık programıyla belirler.
Bugün okullarda uygulanmakta olan 2024–2028 dönemi planları için bu çerçeveyi 6 Ekim 2022 tarihli ve 2022/21 sayılı Genelge ile onun eki olan Millî Eğitim Bakanlığı 2024–2028 Stratejik Plan Hazırlık Programı çizmiştir (Millî Eğitim Bakanlığı [MEB], 2022). Hazırlık Programı, bütün kamu idareleri için ortak yöntemi tarif eden Kamu İdareleri İçin Stratejik Planlama Kılavuzu’nu (Sürüm 3.1) esas alır. Programa göre okulların stratejik planları Kasım 2023 sonuna kadar tamamlanacak, ilçe millî eğitim müdürlüklerince onaylandıktan sonra okulların resmî internet sitelerinde yayımlanacaktı. Bu nedenle birçok okulun sitesinde bugün “2024–2028 Stratejik Planı” başlıklı bir belge bulunur. Bir sonraki plan döneminin hazırlığı yine Bakanlığın yayımlayacağı yeni bir genelgeyle başlayacağından, okul yönetiminin süreci başlatmadan önce yürürlükteki genelgeyi ve hazırlık programını kontrol etmesi gerekir.
Hazırlık: Kurul ve Ekip
Hazırlık Programı okul düzeyinde iki yapı öngörür (MEB, 2022). Birincisi Okul/Kurum Strateji Geliştirme Kuruludur. Kurul, okul müdürünün başkanlığında bir müdür yardımcısı, iki öğretmen ve okul-aile birliği başkanından oluşur. Personel sayısı beş veya daha az olan kurumlarda kurulu personelin tamamı oluşturur. İkincisi Okul/Kurum Stratejik Planlama Ekibidir. Ekip, müdürün görevlendirdiği ve kurulda yer almayan bir müdür yardımcısının başkanlığında, kurumun büyüklüğüne göre öğretmenlerden ve gönüllü velilerden oluşur.
Bu ayrımın mantığı basittir: Kurul yön verir ve onaylar, ekip ise veri toplar, analiz yapar ve taslağı yazar. Uygulamada küçük okullarda aynı kişilerin her iki yapıda da yer alması kaçınılmazdır. Yine de ekibe planlama işine gerçekten zaman ayırabilecek, veriyle çalışmaktan çekinmeyen öğretmenlerin seçilmesi işin kalitesini doğrudan etkiler. Hazırlık aşamasında ekip, kendi iş takvimini ve görev dağılımını da yazılı hâle getirmelidir.
Durum Analizi: Okul Şu An Nerede?
Hazırlık Programı durum analizini on bir başlıkta tanımlar (MEB, 2022). Tablo 1 bu başlıkları ve okul düzeyinde neye karşılık geldiklerini göstermektedir.
| Bileşen | Okulda ne yapılır? |
|---|---|
| Kurumsal tarihçe | Okulun kuruluşu, kademe ve tür değişiklikleri kısaca yazılır. |
| Uygulanmakta olan planın değerlendirilmesi | Önceki plandaki göstergelerin hangilerine ulaşıldığı, hangilerinde neden geride kalındığı incelenir. |
| Mevzuat analizi | Okulun yükümlülüklerini belirleyen kanun, yönetmelik ve yönergeler listelenir. |
| Üst politika belgeleri analizi | Bakanlık, il ve ilçe planlarındaki ilgili amaç ve hedefler okulun planıyla ilişkilendirilir. |
| Program-alt program analizi | Okulun faaliyetlerinin Bakanlık bütçe programlarıyla bağlantısı kurulur. |
| Faaliyet alanları ile ürün ve hizmetler | Eğitim-öğretim, rehberlik, sosyal etkinlikler gibi hizmet alanları belirlenir. |
| Paydaş analizi | Öğrenci, veli, öğretmen ve dış paydaşların görüşleri alınır. |
| Kuruluş içi analiz | İnsan kaynakları, fiziki imkânlar, teknoloji ve malî kaynaklar incelenir. |
| PESTLE analizi | Politik, ekonomik, sosyal, teknolojik, yasal ve çevresel etkenler değerlendirilir. |
| GZFT analizi | Güçlü ve zayıf yönler ile fırsat ve tehditler tek tabloda toplanır. |
| Tespitler ve ihtiyaçlar | Analizlerden çıkan sorun alanları ve gelişim ihtiyaçları özetlenir. |
Paydaş analizinde okullar genellikle anket, toplantı, dilek-öneri kutusu ve elektronik formlardan yararlanır. Burada sık yapılan hata, anketi biçimsel olarak uygulayıp sonuçları sonraki adımlara taşımamaktır. Velilerin yüzde kaçının okul-veli iletişimini yetersiz bulduğu gibi bir bulgu, ancak bir hedefe ya da stratejiye dönüştürülürse anlam kazanır.
PESTLE ve GZFT analizlerinde de benzer bir tuzak vardır. Uzun listeler yazmak kolaydır; zor olan, okulun gerçekten etkileyebileceği ve önceliklendirmesi gereken birkaç konuyu seçmektir. Örneğin göç alan bir ilçedeki ortaokulda “öğrenci sirkülasyonunun yüksekliği” hem sosyal bir etken hem de bir tehdit olarak yazılabilir; asıl soru, okulun bu durum karşısında uyum ve rehberlik hizmetlerini nasıl düzenleyeceğidir. Analizin sonunda yazılan “tespitler ve ihtiyaçlar” bölümü, planın geri kalanının ham maddesidir.
Geleceğe Bakış ve Hedeflerin Kurulması
Misyon, vizyon ve temel değerler
Misyon okulun neden var olduğunu ve kime hangi hizmeti sunduğunu, vizyon ise plan döneminin sonunda nasıl bir okul olmak istediğini anlatır. Temel değerler, kararlarda gözetilecek ilkeleri gösterir. Bu üç ifadenin kısa, okula özgü ve paydaşların anlayabileceği bir dille yazılması önemlidir. Başka bir okulun planından alınmış genel cümleler, belgeyi hazırlayanlar dâhil kimseyi bağlamaz.
Amaç, hedef, performans göstergesi ve strateji
Amaçlar geniş yönelimlerdir; hedefler ise bu yönelimlerin ölçülebilir ve süreli karşılıklarıdır. Her hedefin altında, ilerlemeyi gösterecek performans göstergeleri, bu göstergelerin başlangıç değeri ve plan dönemi boyunca yıllara göre hedeflenen değerleri yer alır. Yayımlanmış okul planlarında “20 gün ve üzeri özürsüz devamsızlık yapan öğrenci oranı” ya da “öğrenci başına okunan kitap sayısı” gibi göstergelere sıkça rastlanır. İyi bir gösterge okulun kendi kayıtlarından düzenli olarak üretilebilen, yorumu açık olan ve hedefle doğrudan ilişkili bir göstergedir. Örneğin “okuma kültürünü geliştirmek” amacına bağlı bir hedefte kütüphaneden ödünç alınan kitap sayısı, e-Okul’dan alınabilecek devamsızlık verisi kadar kolay izlenmeyebilir; bu nedenle verinin kim tarafından ve hangi kayıttan toplanacağı en baştan belirlenmelidir.
Stratejiler, hedefe hangi yollarla ulaşılacağını; maliyetlendirme ise faaliyetlerin plan dönemi boyunca yaklaşık maliyetini gösterir. Okul bütçelerinin sınırlı olduğu düşünüldüğünde, maliyeti gerçekçi biçimde hesaplanmamış bir hedef ilk yılda kâğıt üzerinde kalabilir.
İzleme-Değerlendirme ve Pratik Öneriler
Hazırlık Programı, izleme ve değerlendirme bölümünde verilerin hangi sıklıkla ve kim tarafından sağlanacağının plan içinde belirlenmesini ister (MEB, 2022). Yayımlanmış okul planlarının bir kısmı göstergeleri altı aylık ve yıllık dönemlerle izlemeyi, izleme sonuçlarını okul müdürüne raporlamayı ve ardından bir değerlendirme toplantısı yapmayı öngörmektedir. İzleme, yalnızca rakamların tabloya işlenmesi değil, hedeften sapma varsa nedenini konuşmak ve gerektiğinde stratejiyi değiştirmektir.
Bu aşamanın önemini Türkiye’deki araştırmalar da gösterir. Arslan ve Küçüker (2016), on okul müdürüyle yaptıkları görüşmelerde müdürlerin planlamayı gerekli bulduklarını ancak kendilerini bu konuda yeterli görmediklerini ve planlamayı etkili biçimde kullanamadıklarını belirlemiştir. Katılımcılar stratejik planın hem hazırlanma hem uygulanma aşamasında çeşitli sorunlarla karşılaştıklarını ifade etmiş; okulların planlama yetkisinin artırılmasını, katılımın teşvik edilmesini, planlama ekiplerine hizmet içi eğitim verilmesini ve okullara planlama çalışmaları için bütçe ayrılmasını önermiştir.
Bu bulgular ve mevzuatın çerçevesi birlikte düşünüldüğünde okul yönetimleri için şu öneriler öne çıkmaktadır:
- Plan hazırlığına önceki planın değerlendirilmesiyle başlanmalı; ulaşılamayan göstergeler gizlenmeden nedenleriyle yazılmalıdır.
- Amaç ve hedef sayısı okulun kapasitesine göre sınırlı tutulmalı; her hedefe en az bir sorumlu atanmalıdır.
- Göstergeler, okulun e-Okul, MEBBİS gibi sistemlerden ya da kendi kayıtlarından düzenli olarak üretebileceği verilerden seçilmelidir.
- Yıllık çalışma planı ve zümre, şube öğretmenler kurulu toplantıları stratejik plandaki hedeflerle ilişkilendirilmelidir.
- İzleme raporları öğretmenler kurulunda ve okul-aile birliğinde paylaşılmalı, plan yalnızca bir yükümlülük belgesi olarak dosyada bırakılmamalıdır.
Sonuç
Okul stratejik planı, 5018 sayılı Kanun’un kamu idarelerine getirdiği planlama yükümlülüğünün okul düzeyindeki karşılığıdır ve hazırlık takvimi, ekipleri ve bölümleri Bakanlığın genelgesi ile hazırlık programında tanımlanmıştır. Ancak bu çerçeve yalnızca belgenin biçimini güvenceye alır. Planın okulun gündelik kararlarına yön vermesi, durum analizinin okulun kendi verisine dayanmasına, hedeflerin izlenebilir göstergelere bağlanmasına ve izleme sonuçlarının gerçekten konuşulmasına bağlıdır.
Kaynakça
5018 sayılı Kamu Malî Yönetimi ve Kontrol Kanunu. (2003, 24 Aralık). Resmî Gazete.
Arslan, G. ve Küçüker, E. (2016). Okul müdürlerinin planlama etkinlikleri ve stratejik planlamada karşılaşılan sorunlar. Kastamonu Eğitim Dergisi, 24(2), 839–856. https://dergipark.org.tr/tr/pub/kefdergi/article/241300
Millî Eğitim Bakanlığı. (2022). Millî Eğitim Bakanlığı 2024–2028 stratejik plan hazırlık programı (2022/21 sayılı Genelge eki). Strateji Geliştirme Başkanlığı. https://trabzonarge.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2023_02/16105907_Sp_2024-2028_Hazirlik_Programi.pdf
