Hesap verebilirlik, bir kişi ya da kurumun üstlendiği görev ve sorumluluklarla ilgili olarak ilgili taraflara açıklama yapma, kararlarının gerekçelerini ortaya koyma ve sonuçlarından sorumlu tutulma yükümlülüğüdür. Eğitimde hesap verebilirlik, okulların ve eğitim sisteminin öğrenciler, veliler, toplum ve kamu otoritesi karşısında ne yaptığını ve ne sonuç aldığını açıklamasını ifade eder. Kalite ise bu açıklamanın konusudur: Okulun amaçlarına ne ölçüde ulaştığı, öğrencilerin ne öğrendiği ve kaynakların nasıl kullanıldığı.
Bu yazıda eğitimde hesap verebilirliğin türleri, değerlendirme ve hesap verebilirlik sistemlerinin işlevleri, Türkiye’deki okul yöneticilerinin bakışı ve hesap verebilirlik uygulamalarının yol açabileceği sorunlar ele alınmaktadır.
Eğitimde Hesap Verebilirliğin Türleri
Eğitimde hesap verebilirlik tek bir mekanizmadan oluşmaz. Firestone (t.y.), alan yazındaki yaklaşımları özetlediği ansiklopedi maddesinde altı hesap verebilirlik türünü ayırt eder:
| Tür | Kime ve neye dayanır? |
|---|---|
| Ahlaki | Bireyin içselleştirdiği yükümlülük duygusuna; vicdana ve toplumsal yaptırıma |
| Mesleki | Öğretmenin uzmanlık bilgisine; meslek eğitimi, yeterlik belgesi ve meslektaş değerlendirmesine |
| Bürokratik | Üst-ast ilişkisine, biçimsel kurallara ve denetime |
| Siyasi | Seçilmiş yöneticiler ile seçmenler arasındaki ilişkiye |
| Piyasa | Okul seçme olanağı olan veli ve öğrencilere |
| Yasal | Üst yönetim kademelerinin belirlediği kurallara; standartlar ve ölçme uygulamalarına |
Bu türler genellikle bir arada bulunur. Türkiye gibi merkezî yapıya sahip eğitim sistemlerinde bürokratik ve yasal hesap verebilirlik baskındır: Okullar, mevzuatın belirlediği kurallara uygunluk bakımından üst kademelere hesap verir. Mesleki hesap verebilirlik ise öğretmenlerin ve okul yöneticilerinin kendi meslek standartlarına göre birbirlerine karşı sorumluluğunu ifade eder ve daha az gelişmiş bir alandır.
Değerlendirmenin İki İşlevi: Gelişim ve Hesap Verme
OECD’nin 28 ülkenin değerlendirme ve ölçme politikalarını inceleyen raporu (OECD, 2013), değerlendirmenin birden fazla amaca hizmet ettiğini vurgular: öğrencilerin ne ölçüde öğrendiğini anlamak, veli ve topluma eğitimin performansı hakkında bilgi vermek ve okulları, okul liderliğini ve öğretimi geliştirmek. Rapor, ülkelerin bu politikaları uygularken kötü tasarım, beklenmedik yan etkiler, okul çalışanlarının sınırlı kapasitesi, zayıf değerlendirme kültürü ve sonuçların yeterince kullanılmaması gibi güçlüklerle karşılaştığını belirtir. Temel önerisi, değerlendirme ve ölçmenin okul eğitiminin kalitesini, hakkaniyetini ve verimliliğini geliştirmeye yönelik tutarlı bir çerçeve içine yerleştirilmesidir.
Bu bakış açısı, hesap verebilirliğin yalnızca bir denetim aracı olarak görülmemesi gerektiğini gösterir. Hesap verme amacıyla toplanan veriler, okulun kendi gelişimi için kullanılmadığında değerlendirme bir evrak işine dönüşür.
Okul Yöneticileri Hesap Verebilirliği Nasıl Görüyor?
Himmetoğlu, Ayduğ ve Bayrak (2017), 10 okul müdürü ve müdür yardımcısıyla yaptıkları nitel araştırmada yöneticilerin hesap verebilirliği gerekçeleri açıklama, şeffaflık, işlerin sorgulanabilmesi, bilgi verme sorumluluğu ve sorumluluk bilinciyle ilişkilendirdiğini saptamıştır. Yöneticilere göre hesap verebilirlik; okul düzeninin sağlanmasına, başarının artmasına, okulun tercih edilirliğinin yükselmesine ve mevcut durumun ortaya konmasına katkı sağlayabilir. Yöneticiler bunun için katılımın ve bilgilendirmenin artırılmasını, yasal sorumlulukların ve standartların netleştirilmesini, bilgi ve belgelerin kaydedilmesini ve performansın değerlendirilmesini önermiştir.
Bu bulgular, okul yöneticilerinin hesap verebilirliği olumsuz bir denetim baskısı olarak değil, belirli koşullar sağlandığında okulu geliştirebilecek bir ilke olarak gördüğünü düşündürmektedir. Ancak araştırmanın küçük bir çalışma grubuna dayandığı unutulmamalıdır. Okulların ailelere karşı hesap verebilirliği konusunda sitede daha önce yayımlanan tez özetine de bakılabilir.
Hesap Verebilirliğin Riskleri
- Ölçülene odaklanma: Hesap verebilirlik belirli göstergelere, örneğin sınav sonuçlarına bağlandığında, okullar ölçülmeyen ama önemli olan amaçları ihmal edebilir. OECD’nin (2013) “beklenmedik yan etkiler” olarak adlandırdığı sorunların önemli bir kısmı buradan kaynaklanır.
- Bağlamın göz ardı edilmesi: Farklı sosyoekonomik koşullardaki okulları aynı göstergelerle karşılaştırmak, okulun katkısını değil öğrenci profilini ölçebilir.
- Evrak yükü: Hesap verme yükümlülükleri öğretim ve yönetim zamanını belge üretmeye kaydırdığında, amaçlanan kalite artışı yerine iş yükü artışı ortaya çıkar.
- Kapasite eksikliği: Verileri yorumlayacak ve gelişim planına dönüştürecek bilgi ve zaman olmadığında, toplanan veriler kullanılmadan kalır.
Okul Yöneticisi İçin Çıkarımlar
Yukarıdaki bulgular, okul düzeyinde hesap verebilirliği bir gelişim aracına dönüştürmek için bazı ilkelere işaret eder:
- Veriyi okulun kendi sorusuna bağlamak: Toplanan her veri için “bu bilgi hangi kararımızı değiştirecek?” sorusu sorulmalıdır.
- Göstergeleri bağlamıyla sunmak: Sınav sonuçları paylaşılırken okulun öğrenci profili ve önceki yıllardaki gelişimi de gösterilmelidir.
- Veliyi bilgilendirmeyi düzenli hâle getirmek: Yöneticilerin kendilerinin de önerdiği gibi, okulun hedefleri ve sonuçları hakkında düzenli ve anlaşılır bilgi vermek şeffaflığın temelidir.
- Öğretmenlerin mesleki sorumluluğunu güçlendirmek: Zümre çalışmaları, öğretmenlerin öğrenci sonuçlarını birlikte incelediği ve kendi uygulamalarına ilişkin kararlar aldığı toplantılara dönüştürülebilir.
Sonuç
Eğitimde hesap verebilirlik, kamu kaynağıyla yürütülen bir hizmetin doğal bir sonucudur. Ancak hesap verebilirliğin kaliteye katkı sağlayabilmesi, hangi türünün ağırlık kazandığına ve elde edilen bilginin nasıl kullanıldığına bağlıdır. Bürokratik ve yasal hesap verebilirliğin baskın olduğu sistemlerde, mesleki hesap verebilirliğin güçlendirilmesi ve değerlendirme sonuçlarının okul gelişimi için kullanılması, hesap verebilirliği bir denetim aracı olmaktan çıkarıp bir gelişim aracına dönüştürebilir.
Kaynakça
Firestone, W. A. (t.y.). Educational accountability. Education Encyclopedia. StateUniversity.com. https://education.stateuniversity.com/pages/1931/Educational-Accountability.html
Himmetoğlu, B., Ayduğ, D., ve Bayrak, C. (2017). Eğitim örgütlerinde hesap verebilirliğe ilişkin okul yöneticilerinin görüşleri. Turkish Online Journal of Qualitative Inquiry, 8(1), 39–68. https://hdl.handle.net/11421/11012
OECD. (2013). Synergies for better learning: An international perspective on evaluation and assessment. OECD Publishing. https://www.oecd.org/en/publications/synergies-for-better-learning-an-international-perspective-on-evaluation-and-assessment_9789264190658-en.html
