Makale yazımı ve dergi seçimi, bir araştırmanın bulgularını hakemli bir dergide yayımlanabilecek biçimde raporlamak ve bu raporu okur kitlesi, kapsamı ve dizin durumu çalışmaya uygun bir dergiye göndermek sürecidir. İki iş birbirinden ayrı düşünülmemelidir: Hangi dergiye yazıldığı, makalenin uzunluğunu, kuramsal çerçevenin ağırlığını ve hatta başlığını belirler. Lisansüstü öğrencisi için bu süreç çoğu zaman tezden üretilen ilk makaleyle başlar.
Bu yazıda bilimsel makalenin temel yapısı, tezden makale üretirken dikkat edilmesi gereken etik sınırlar, TR Dizin, Web of Science (SSCI, ESCI) ve Scopus gibi dizinlerin dergi seçimindeki yeri, yağmacı dergileri ayırt etmeye yarayan ölçütler ve hakem sürecinde yanıt mektubunun nasıl yazılacağı ele alınmaktadır. Kaynakların metin içinde ve kaynakçada nasıl gösterileceği ayrı bir yazının konusudur; alanın genel çerçevesi için sitedeki eğitim yönetimi yazısına bakılabilir.
Makalenin İskeleti: IMRaD
Görgül araştırma makalelerinin büyük çoğunluğu IMRaD adı verilen yapıyı izler: Giriş (Introduction), Yöntem (Methods), Bulgular (Results) ve Tartışma (Discussion). Başlık, öz ve anahtar sözcükler bu yapının önüne, kaynakça ise sonuna eklenir. Bölümlerin her biri okurun farklı bir sorusunu yanıtlar.
- Giriş: Sorun nedir, alanyazında neyin bilinmediği ve bu çalışma o boşluğu nasıl dolduracaktır? Giriş, tezdeki uzun kuramsal çerçevenin özeti değil, araştırma sorusuna götüren kısa bir gerekçelendirmedir.
- Yöntem: Çalışma grubu ya da örneklem, veri toplama araçları, geçerlik ve güvenirlik kanıtları, çözümleme süreci ve etik kurul izni. Okur çalışmayı tekrarlayabilecek kadar bilgi bulmalıdır.
- Bulgular: Yorum katmadan, araştırma sorularının sırasıyla sunulan sonuçlar.
- Tartışma: Bulguların alanyazınla karşılaştırılması, sınırlılıklar ve uygulamaya ya da sonraki araştırmalara yönelik öneriler.
Eğitim yönetimi alanında yaygın olan nitel çalışmalarda bulgular ile tartışma zaman zaman tek bölümde birleştirilir; kuramsal ya da derleme makaleler ise bu yapıya hiç uymayabilir. Bu nedenle ilk iş, hedef derginin yazım kurallarını ve son sayılarında yayımlanan birkaç makaleyi okumaktır.
Tezden Makale Üretmek ve Duplikasyon Riski
Bir yüksek lisans tezi ya da doktora tezi, uzunluğu ve kapsamıyla makaleden farklı bir türdür. Tezden makale üretmek, metni kısaltmaktan çok yeniden yazmayı gerektirir. Kuramsal bölüm birkaç sayfaya iner, yöntem bölümü dergi okurunun ihtiyacına göre sadeleşir, bulgular arasından araştırma sorusunu en iyi yanıtlayanlar seçilir. Makalenin bir tezden üretildiği, birçok derginin istediği biçimde, ilk sayfada ya da teşekkür kısmında belirtilmelidir.
Asıl risk, aynı veri setinden birden fazla makale çıkarırken ortaya çıkar. Uluslararası Tıp Dergisi Editörleri Komitesi (International Committee of Medical Journal Editors [ICMJE], t.y.) yinelenen yayını daha önce yayımlanmış bir makaleyle önemli ölçüde örtüşen bir makalenin yayımlanması olarak tanımlar. Türkiye’de üniversitelerin bilimsel araştırma ve yayın etiği yönergeleri de bu konuda iki ayrı eylem tanımlar. Örneğin Atatürk Üniversitesinin yönergesinde tekrar yayım, bir araştırmanın aynı sonuçlarını içeren birden fazla eseri doçentlik değerlendirmelerinde ve akademik yükseltmelerde ayrı eserler olarak sunmaktır. Dilimleme ise bir araştırmanın sonuçlarını araştırmanın bütünlüğünü bozacak biçimde parçalara ayırıp birbirine atıf yapmadan çok sayıda yayın yapmaktır (Atatürk Üniversitesi, t.y.).
Pratikte bu, şu anlama gelir: Bir doktora tezinden iki makale çıkacaksa her biri ayrı bir araştırma sorusuna dayanmalı, ortak veri seti iki makalede de açıkça belirtilmeli ve ikinci makale birinciye atıf yapmalıdır. Tezlerin önemli bir kısmı YÖK Ulusal Tez Merkezi’nde erişime açık olduğundan derginin benzerlik raporunda tezle yüksek eşleşme çıkması da olasıdır; editöre gönderilen mektupta makalenin hangi tezden üretildiğini baştan yazmak bu soruyu önceden yanıtlar.
Dergi Seçimi: Kapsam ve Dizinler
Dergi seçiminde ilk ölçüt dizin değil kapsamdır. Derginin amaç ve kapsam metni, son iki yılda yayımladığı makalelerin konuları ve yöntemleri, kabul ettiği diller ve makale uzunluğu sınırı birlikte değerlendirilmelidir. Kapsam dışı makaleler çoğunlukla hakeme gönderilmeden, editör masasında reddedilir.
Dizinler ise derginin hangi denetimlerden geçtiğini gösterir. Türkiye’deki ulusal dizin olan TR Dizin’i TÜBİTAK ULAKBİM yürütür. Dizin, dergileri belirli ölçütlere göre değerlendirir: Her makale için mümkün olduğunca farklı kurumlardan en az iki hakem görevlendirilmesi, etik kurul onayı gerektiren araştırmalarda bu onayın makalede belirtilip belgelendirilmesi, sosyal ve beşeri bilimler dergilerinin yılda en az bir sayı yayımlaması ve yayın kurulunun en az üçte birinin farklı kurumlardan oluşması bu ölçütler arasındadır (TR Dizin, t.y.). Bir derginin DergiPark üzerinde yayımlanması, TR Dizin’de tarandığı anlamına gelmez; bu bilgi derginin kendi sayfasından ve TR Dizin’in dergi listesinden ayrıca denetlenmelidir.
| Dizin | Yürüten kuruluş | Dergi seçimi açısından not |
|---|---|---|
| TR Dizin | TÜBİTAK ULAKBİM | Türkiye’de yayımlanan hakemli dergileri değerlendiren ulusal dizin. |
| SSCI (Social Sciences Citation Index) | Clarivate (Web of Science) | Sosyal bilimlerde etki faktörü ve çeyreklik dilimiyle izlenen dergiler. |
| ESCI (Emerging Sources Citation Index) | Clarivate (Web of Science) | 2023 sürümünden itibaren bu dizindeki dergiler de etki faktörü almaktadır. |
| Scopus | Elsevier | Geniş kapsamlı, çok disiplinli dizin. |
Web of Science tarafında son yıllardaki en önemli değişiklik ESCI ile ilgilidir. Clarivate, 2023 Journal Citation Reports (JCR) sürümüyle Dergi Etki Faktörünü (JIF) Arts and Humanities Citation Index (AHCI) ve ESCI’daki dergileri de kapsayacak biçimde genişletmiştir. Bu değişiklikle 9.000’den fazla dergi ilk kez etki faktörü almış, etki faktörü de üç yerine tek ondalık basamakla gösterilmeye başlanmıştır (Research Information, 2023). Bu nedenle “ESCI dergilerinin etki faktörü yoktur” bilgisi artık geçerli değildir. Akademik atama ve yükseltme ölçütleri de dizinlere göre puan verdiği için bu ölçütlerin güncel sürümünü ilgili kurumun resmî metninden izlemek gerekir.
Yağmacı dergiler
Yağmacı (predatory) dergiler, hızlı kabul ve kısa sürede yayın vaadiyle yazarlardan ücret alan, ancak gerçek bir hakem süreci işletmeyen yayın organlarıdır. Grudniewicz vd. (2019), on ülkeden araştırmacı ve yayıncıların uzlaştığı tanımı şöyle özetler: Yağmacı dergi ve yayıncılar, bilimin aleyhine kendi çıkarını önceleyen; yanlış ya da yanıltıcı bilgi, iyi editörlük ve yayıncılık uygulamalarından sapma, şeffaflık eksikliği ve/veya saldırgan, gelişigüzel davet yöntemleriyle tanınan yapılardır.
Bir dergiyi denetlemek için en çok kullanılan araçlardan biri, aralarında COPE ve DOAJ’ın da bulunduğu yayıncılık kuruluşlarının yürüttüğü Think. Check. Submit. kontrol listesidir (Think. Check. Submit., t.y.). Listenin sorduğu başlıca sorular şunlardır: Dergiyi siz ya da meslektaşlarınız tanıyor musunuz? Yayıncıya telefon, e-posta ve posta adresiyle ulaşılabiliyor mu? Dergi hangi hakemlik türünü kullandığını açıkça yazıyor mu; kabul ya da çok kısa hakemlik süresi garanti ediyor mu? Makaleler kalıcı dijital tanımlayıcı (ör. DOI) alıyor ve tanınmış hizmetlerde arşivleniyor mu? Ücretler, ne için ve ne zaman alınacakları açıkça yazılmış mı? Listenin önerisi, soruların çoğuna ya da tümüne “evet” denemiyorsa makalenin o dergiye gönderilmemesidir. Pratik bir ek önlem: E-postayla gelen yayın davetlerini, özellikle derginin adı tanınmış bir dergiye çok benziyorsa, ciddiyetle denetlemek.
Hakem Süreci ve Yanıt Mektubu
Gönderilen makale önce editör tarafından kapsam ve biçim yönünden incelenir, ardından hakemlere gönderilir. Dergi çift taraflı kör hakemlik uyguluyorsa gönderimden önce yazar adları, kurum bilgileri ve etik kurul belgesindeki tanıtıcı bilgiler ana metinden çıkarılmalıdır. Hakem süreci sonunda genellikle kabul, küçük düzeltme, büyük düzeltme ya da ret kararlarından biri verilir.
Düzeltme kararında yanıt mektubu, makale kadar dikkatle yazılması gereken bir metindir. İyi bir yanıt mektubunda şunlar bulunur:
- Editöre ve hakemlere kısa bir teşekkür; abartısız.
- Her hakem önerisinin olduğu gibi aktarılması ve hemen altında yanıtının verilmesi.
- Yapılan değişikliğin makalenin hangi sayfasında ve satırında olduğu; mümkünse yeni metnin kendisi.
- Katılınmayan önerilerde, kaynakla desteklenmiş, kibar ve kısa bir gerekçe.
- Düzeltilen metinde değişikliklerin renkle ya da değişiklik izleme özelliğiyle gösterilmesi.
İki hakem birbiriyle çelişen öneriler getirdiğinde hangisinin izlendiği ve neden diğerinin uygulanmadığı açıkça yazılmalıdır. Ret kararı geldiğinde ise hakem raporları boşa harcanmamalıdır; raporlardaki haklı eleştiriler giderildikten sonra makale başka bir dergiye gönderilebilir.
Sonuç
Makale yazımı ve dergi seçimi, araştırmanın sonundaki biçimsel bir adım değil, en baştan planlanması gereken bir süreçtir. Tezden üretilen makalede ayrı bir araştırma sorusu ve dürüst bir atıf zinciri kurmak, dergiyi önce kapsamına sonra dizinine bakarak seçmek, kontrol listesiyle yağmacı dergilerden uzak durmak ve hakemlere düzenli bir yanıt mektubu hazırlamak, lisansüstü öğrencisinin ilk yayın deneyimini büyük ölçüde belirler.
Kaynakça
Atatürk Üniversitesi. (t.y.). Atatürk Üniversitesi bilimsel araştırma ve yayın etiği yönergesi. https://eski.atauni.edu.tr/yuklemeler/5c12e9fa7f94f66786387123fb32483b.pdf
Grudniewicz, A., Moher, D., Cobey, K. D., Bryson, G. L., Cukier, S., Allen, K., Ardern, C., Balcom, L., Barros, T., Berger, M., Buitrago Ciro, J., Cugusi, L., Donaldson, M. R., Egger, M., Graham, I. D., Hodgkinson, M., Khan, K. M., Mabizela, M., Manca, A., . . . Lalu, M. M. (2019). Predatory journals: No definition, no defence. Nature, 576(7786), 210–212. https://doi.org/10.1038/d41586-019-03759-y
International Committee of Medical Journal Editors. (t.y.). Overlapping publications. https://www.icmje.org/recommendations/browse/publishing-and-editorial-issues/overlapping-publications.html
Research Information. (2023). Clarivate Journal Citation Reports 2023. https://www.researchinformation.info/news/clarivate-journal-citation-reports-2023/
Think. Check. Submit. (t.y.). Journals. https://thinkchecksubmit.org/journals/
TR Dizin. (t.y.). Kriterler. TÜBİTAK ULAKBİM. https://trdizin.gov.tr/kriterler/
