Dağıtımcı liderlik, okuldaki liderliğin tek bir kişinin, çoğunlukla müdürün, elinde toplanmadığını; müdür, müdür yardımcıları, öğretmenler ve başka paydaşlar arasındaki etkileşimlerde ortaya çıktığını savunan bir yaklaşımdır. Alanyazında “paylaşılan” ya da “dağıtılmış” liderlik adlarıyla da anılır. Yaklaşımın ayırt edici yanı, liderliği bir kişinin özelliği olarak değil, bir uygulama olarak incelemesidir.
Bu yazıda dağıtımcı liderlik kavramının Peter Gronn ve James Spillane’in çalışmalarındaki kökenleri, liderliğe uygulama üzerinden bakmanın ne anlama geldiği, yaklaşımı destekleyen kanıtlar ve ona yöneltilen eleştiriler ele alınmakta; Türkiye’de yapılmış araştırmalardan örnekler verilmektedir. Konuya daha genel bir çerçeveden bakmak isteyenler okul yönetimi yazısına da göz atabilir.
Kavramın Kökenleri: Gronn ve Spillane
Dağıtımcı liderlik düşüncesinin eğitim yönetimi alanında yerleşmesinde iki isim öne çıkar. Peter Gronn (2000), liderliği bireysel liderin eylemlerine indirgeyen yaklaşımların okulların ve diğer örgütlerin gerçek işleyişini açıklamakta yetersiz kaldığını ileri sürmüş, liderliğin birden çok kişinin ortak etkinliğinden doğan bir özellik olarak ele alınmasını önermiştir. Gronn (2002) daha sonra bu fikri bir analiz birimi önerisine dönüştürür. Ona göre dağıtım iki biçimde düşünülebilir. Birincisi “toplamsal” (additive) dağıtımdır: Liderlik görevleri birçok kişiye yayılmıştır, ama bu kişiler birbirinden bağımsız hareket eder. İkincisi “bütüncül” (holistic) dağıtımdır: Kişilerin eylemleri birbirine bağlanır ve ortaya tek tek katkıların toplamından fazlası çıkar. Gronn, bütüncül dağıtımın kendiliğinden iş birliği, sezgisel çalışma ilişkileri ve kurumsallaşmış uygulamalar biçiminde görülebileceğini belirtir.
Aynı yıllarda James Spillane ve arkadaşları, liderliği dağıtımcı bir bakışla ele alan bir liderlik uygulaması kuramı önermiştir (Spillane, Halverson ve Diamond, 2004). Bu çalışma, Türkçe alanyazında “dağıtımcı perspektif” olarak bilinen bakış açısının temel metinlerinden biri sayılır.
Liderliği Kişide Değil Uygulamada Aramak
Spillane ve arkadaşlarına (2004) göre liderliği anlamak için “lider kimdir?” sorusundan çok “liderlik nasıl yapılıyor?” sorusuna yönelmek gerekir. Liderlik uygulaması, liderler, izleyenler ve durum arasındaki etkileşimde biçimlenir. Durum yalnızca bir arka plan değildir; okulda kullanılan araçlar, rutinler ve yapılar liderlik uygulamasının bir parçasıdır. Örneğin ders planlarının ortak bir formla incelenmesi ya da düzenli yapılan bir değerlendirme toplantısı, kimin hangi konuda söz sahibi olacağını ve öğretimle ilgili hangi kararların nasıl alınacağını etkiler.
Bu bakışın pratik bir sonucu vardır: Liderliği incelemek isteyen araştırmacı ya da okulunu geliştirmek isteyen yönetici, yalnızca müdürün tutum ve becerilerine bakmakla yetinmez. Bir Türkiye ortaokulunu düşünelim. Matematik öğretmenlerinin dönem başında ortak yazılı sınav taslağını birlikte hazırlaması, deneyimli bir öğretmenin sınav sorularının kazanımlarla uyumunu gözden geçirmesi ve müdür yardımcısının sonuçları bir sonraki zümre toplantısına taşıması, tek bir “lider” olmaksızın yürüyen bir liderlik uygulamasıdır. Dağıtımcı perspektif, bu etkileşimin kendisini analiz birimi olarak alır.
| Soru | Lider merkezli bakış | Dağıtımcı perspektif |
|---|---|---|
| Analiz birimi nedir? | Lider olarak görülen kişi | Liderler, izleyenler ve durum arasındaki etkileşim |
| Neye bakılır? | Kişisel özellikler, tutumlar, davranış tarzı | Görevlerin nasıl yürütüldüğü, kullanılan araç ve rutinler |
| Kimler liderlik yapar? | Esas olarak resmî yetki sahibi yönetici | Resmî görevi olan ya da olmayan birden çok kişi |
Burada bir ayrımın altını çizmek gerekir. Dağıtımcı perspektif, liderliğin dağıtılması gerektiğini söyleyen normatif bir reçeteden önce, liderliğin zaten dağılmış biçimde gerçekleştiğini anlamaya yarayan betimleyici bir çerçevedir. Okulda liderliğin nasıl dağıldığı, bu dağılımın öğretimi iyileştirip iyileştirmediği ise ayrıca araştırılması gereken bir sorudur.
Kanıtlar: Dağıtımcı Liderlik Neyle İlişkili?
Alma Harris (2008), örgütsel değişme, okul etkililiği ve okul geliştirme alanlarındaki çalışmaları bir araya getirdiği derlemesinde dağıtımcı liderlik ile örgütsel değişme arasında olumlu yönde bir ilişki bulunduğunu, ancak farklı dağıtım örüntülerinin farklı sonuçlar doğurduğunu belirtir. Harris aynı yerde bu ilişkiyi araştırmanın yöntemsel güçlüklerini de kabul eder; liderliğin hangi kısmının “dağıtılmış” sayılacağını ölçmek kolay değildir.
Türkiye’de konu son on beş yılda özellikle nicel araştırmalarla incelenmiştir. Adıgüzelli (2016), İzmir’de 15 resmî lisede görev yapan 410 öğretmenden topladığı verilerle dağıtımcı liderlik ile örgütsel güven arasında olumlu ve anlamlı ilişkiler saptamış; dağıtımcı liderlik alt boyutlarının örgütsel güvenin yaklaşık yüzde 40’ını açıkladığını bildirmiştir. Özdemir, Polat, Küçükçene, Sincer ve Aydın Yürükçü (2025), 12 bölgedeki 78 resmî ilkokulda çalışan 813 öğretmenle yürüttükleri çok düzeyli araştırmada dağıtımcı liderliğin hem öğretmen hem okul düzeyinde anlamlı işi ve okulun akademik iyimserliğini yordadığını göstermiştir.
Türkiye’deki birikimi toplu olarak değerlendiren bir çalışma da vardır. Dursun (2025), doktora tezinde 113 araştırmadan elde ettiği 158 etki büyüklüğünü meta-analizle birleştirmiştir. Tezde dağıtımcı liderliğin örgütsel bağlılık, öğretmen öz yeterliği, psikolojik güçlendirme, örgütsel güven ve okul etkililiği gibi değişkenlerle yüksek; iş doyumu, okul kültürü, iş birliği ve akademik başarı gibi değişkenlerle orta düzeyde ilişkili olduğu raporlanmış, eğitim kademesinin ve yayın yılının etki büyüklüğünü anlamlı biçimde değiştirmediği belirtilmiştir.
Bu bulgular dikkatle okunmalıdır. Araştırmaların büyük kısmı kesitseldir ve veriler çoğunlukla öğretmenlerin algılarına dayanır. Bu tür desenler ilişkiyi gösterir, nedenselliği göstermez. Özdemir ve arkadaşları (2025) da kendi çalışmalarının sınırlılıkları arasında kesitsel deseni ve yalnızca öğretmenlerden veri toplanmasını sayar.
Eleştiriler ve Sınırlılıklar
Yaklaşıma yöneltilen ilk eleştiri kavramsal belirsizlikle ilgilidir. Harris (2004), dağıtımcı liderliğin okul gelişimine katkısını sorguladığı makalesine “yol gösterici mi, yanıltıcı mı?” sorusunu başlık yapar. Kavram, birlikte yapılan her işi kapsayacak biçimde genişletildiğinde açıklayıcılığını yitirir; dağıtımcı liderlik ile görev devri (delegasyon) birbirine karıştırılabilir. Müdürün yapmak istemediği işleri öğretmenlere aktarması, liderliğin dağıtılması anlamına gelmez.
İkinci eleştiri güçle ilgilidir. Lumby (2013), dağıtımcı liderlik alanyazınının büyük ölçüde güç ilişkilerini görmezden geldiğini ileri sürer. Ona göre liderliğin paylaşıldığı söylemi, kararların gerçekte kimde kaldığını gizleyebilir ve öğretmenlere ek iş yükünü meşrulaştırmanın bir aracı hâline gelebilir. Bu eleştiri, “herkes liderdir” söyleminin kimin hangi kaynaklara ve karar alanlarına erişebildiği sorusunu ortadan kaldırmadığını hatırlatır.
Üçüncü sınırlılık bağlamla ilgilidir. Kavramın temel metinleri İngilizce alanyazında yer alır ve büyük ölçüde o alanyazının incelediği okul sistemlerinden beslenir. Türkiye gibi merkeziyetçi sistemlerde öğretim programı, ders kitabı, bütçe ve personel kararlarının önemli kısmı okulun dışında alınır. Özdemir ve arkadaşları (2025) da bulgularının merkeziyetçiliği daha düşük sistemlere genellenmesinde temkinli olunması gerektiğini not eder. Bu durum, Türkiye’de dağıtımcı liderliğin daha çok öğretim, ölçme-değerlendirme, okul içi projeler ve meslektaş iş birliği gibi okulun hareket alanı bulunan konularda görüleceğini düşündürür. Liderliğin öğretmenler arasında nasıl yayıldığı konusu, sitedeki öğretmen liderliği yazısında ayrıca ele alınmaktadır.
Sonuç
Dağıtımcı liderlik, okul liderliğini müdürün kişisel nitelikleri üzerinden açıklamak yerine okuldaki insanlar, araçlar ve rutinler arasındaki etkileşime bakmayı önerir. Gronn ve Spillane’in çalışmalarıyla şekillenen bu bakış, Türkiye’de de birçok araştırmaya konu olmuş ve olumlu örgütsel değişkenlerle tutarlı ilişkiler göstermiştir. Bununla birlikte kavramın sınırlarının belirsizliği, güç ilişkilerini gözden kaçırma riski ve merkeziyetçi yapının okullara bıraktığı dar alan, yaklaşımın Türkiye’deki okullarda nasıl uygulanacağını değerlendirirken göz önünde tutulmalıdır.
Kaynakça
Adıgüzelli, Y. (2016). Dağıtılmış liderlik ile örgütsel güven arasındaki ilişkinin öğretmen görüşlerine göre incelenmesi. Eğitim ve Bilim, 41(185), 269–280. https://doi.org/10.15390/EB.2016.6218
Dursun, İ. E. (2025). Dağıtımcı liderlik davranışlarının okul ve öğretmen çıktılarına etkisi: Bir meta-analiz çalışması [Doktora tezi, İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi]. https://hdl.handle.net/20.500.12436/9255
Gronn, P. (2000). Distributed properties: A new architecture for leadership. Educational Management & Administration, 28(3), 317–338. https://doi.org/10.1177/0263211X000283006
Gronn, P. (2002). Distributed leadership as a unit of analysis. The Leadership Quarterly, 13(4), 423–451. https://doi.org/10.1016/S1048-9843(02)00120-0
Harris, A. (2004). Distributed leadership and school improvement: Leading or misleading? Educational Management Administration & Leadership, 32(1), 11–24. https://doi.org/10.1177/1741143204039297
Harris, A. (2008). Distributed leadership: According to the evidence. Journal of Educational Administration, 46(2), 172–188. https://doi.org/10.1108/09578230810863253
Lumby, J. (2013). Distributed leadership: The uses and abuses of power. Educational Management Administration & Leadership, 41(5), 581–597. https://doi.org/10.1177/1741143213489288
Özdemir, M., Polat, Ş., Küçükçene, M., Sincer, S. ve Aydın Yürükçü, N. (2025). Türkiye’deki okullarda dağıtımcı liderlik, anlamlı iş ve okul akademik iyimserliği arasındaki ilişki: Çok düzeyli bir YEM analizi. Eğitim ve Bilim, 50(222), 187–204. https://doi.org/10.15390/EB.2025.13286
Spillane, J. P., Halverson, R. ve Diamond, J. B. (2004). Towards a theory of leadership practice: A distributed perspective. Journal of Curriculum Studies, 36(1), 3–34. https://doi.org/10.1080/0022027032000106726
