Eğitim Yönetiminin Tarihsel Gelişimi: Dünyada ve Türkiye’de

Eğitim yönetiminin tarihsel gelişimi, okulların ve eğitim sistemlerinin yönetiminin bir uygulama alanından ayrı bir bilim dalına dönüşme sürecidir. Bu süreç 20. yüzyılın başında ABD’de okul yöneticiliğinin meslekleşmesiyle başlamış, 1950’lerde “kuram hareketi” ile akademik bir kimlik kazanmış, Türkiye’de ise 1960’lardan itibaren Ankara Üniversitesi çevresinde kurumsallaşmıştır.

Bu yazıda alanın ABD’deki doğuşu, kuram hareketinin getirdikleri ve bu harekete yöneltilen eleştiriler ile Türkiye’de eğitim yönetiminin akademik bir alan olarak kuruluşu ele alınmaktadır. Alanın bugünkü tanımı ve kapsamı için Eğitim Yönetimi yazısına bakılabilir.

ABD’de Alanın Doğuşu: Verimlilik Arayışı ve Okul Yöneticiliği

Eğitim yönetimi, bir bilim alanı olarak ortaya çıkmadan önce büyüyen kent okul sistemlerinin günlük bir sorunuydu. 19. yüzyılın sonu ile 20. yüzyılın başında ABD’de okul bölgeleri büyüdükçe bu sistemleri yönetecek uzman yöneticilere duyulan gereksinim arttı. Ellwood P. Cubberley’nin 1916’da yayımladığı Public School Administration, alt başlığında da belirtildiği gibi, kamu eğitiminin örgütlenmesine ve yönetimine temel olan ilkeleri ortaya koymayı amaçlıyordu (Cubberley, 1916). Kitap, okul yönetimini öğretmenlikten ayrı, kendine özgü ilkeleri olan bir iş olarak tarif etmesi bakımından dönemin anlayışını iyi yansıtır.

Bu dönemin okul yönetimi anlayışı büyük ölçüde iş dünyasından ödünç alınmıştı. Raymond E. Callahan (1962), Education and the Cult of Efficiency adlı çalışmasında, iş dünyasındaki verimlilik ve bilimsel yönetim düşüncesinin okul yöneticilerini nasıl etkilediğini ayrıntılı biçimde incelemiştir. Callahan’ın çözümlemesinde okul yöneticileri, eğitimsel sorulardan çok maliyet ve verimlilik ölçütleriyle değerlendirilmeye başlanmış; bu durum okul yöneticiliğini öğretimin içeriğinden uzaklaştırmıştır. Dolayısıyla alanın ilk evresi, kuramdan çok uygulamaya dönük, “nasıl yapılır” bilgisine dayanan bir evredir.

Alanın mesleki örgütlenmesi ise İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra hız kazandı. Eğitim yönetimi öğretim üyelerini bir araya getiren National Conference of Professors of Educational Administration (NCPEA) 1947’de kuruldu. Ardından üniversiteler arasında bölgesel iş birliğine dayanan Cooperative Program in Educational Administration (CPEA) ortaya çıktı. Bu programın Orta Atlantik bölgesi üyeleri 1954’te bir üniversiteler konseyi önerdi; W. K. Kellogg Vakfının Teachers College, Columbia’ya verdiği hibeyle örgütlenen University Council for Educational Administration (UCEA), tüzük çalışmalarının ardından 1959’da resmî olarak kuruldu (UCEA, t.y.).

Kuram Hareketi (1950’ler ve 1960’lar)

1950’lerin ortasında eğitim yönetimi profesörleri arasında alanın reçetelerden ve kişisel deneyim aktarımından kurtarılıp sosyal bilimlere dayalı bir bilgi tabanı üzerine kurulması gerektiği düşüncesi güçlendi. Bu yönelim alanyazında “kuram hareketi” (theory movement) olarak anılır. Hareketin temel varsayımları şöyle özetlenebilir: araştırma bir kurama dayanmalıdır; kuram geliştirmek için sosyal ve davranış bilimlerinin kavram ve yöntemlerinden yararlanılmalıdır; kuramın amacı örgütsel davranışı betimlemek, açıklamak ve yordamaktır (Yılmaz, 2018).

Dönemin birkaç metni hareketin simgesi hâline geldi. J. W. Getzels ve E. G. Guba’nın (1957) The School Review dergisinde yayımlanan makalesi, yönetimi kurumun rol beklentileri ile bireyin ihtiyaçları arasındaki etkileşim olarak ele alan bir sosyal sistem modeli önerdi. Andrew W. Halpin’in (1958) Chicago Üniversitesi Midwest Administration Center tarafından yayımlanan derlemesi Administrative Theory in Education, eğitimde yönetim kuramını doğrudan konu edinen öncü kitaplardan biri oldu. Daniel E. Griffiths’in (1959) Administrative Theory adlı kitabı da yönetim sürecini karar verme etrafında kuramsallaştırma girişimi olarak alana yön verdi.

Kuram hareketinin düşünsel kökleri sonradan Jack A. Culbertson (1981) tarafından incelendi. Culbertson, hareketin dayandığı kavramların Auguste Comte’un pozitivizmine ve mantıkçı pozitivistlere uzandığını gösterdi. Bu tespit önemlidir; çünkü harekete yöneltilen eleştirilerin hedefi de tam olarak bu pozitivist temeldi.

Eleştiriler ve Paradigma Tartışması

1970’lerden itibaren kuram hareketinin okulu nesnel yasalarla açıklanabilecek bir sistem olarak gören anlayışı sorgulanmaya başladı. En bilinen itiraz Kanadalı Thomas B. Greenfield’den geldi. Greenfield, örgütlerin insanlardan bağımsız nesnel gerçeklikler olmadığını, insanların anlam ve değerleriyle kurulduğunu savundu; görüşlerini 1986’da yayımlanan ve başlığı tartışmanın yönünü açıkça gösteren “eğitim yönetiminde bilimin gerileyişi ve çöküşü” makalesinde toplu biçimde ortaya koydu (Greenfield, 1986). Bu eleştiriler, alanda yorumlayıcı, eleştirel ve değer odaklı yaklaşımların gelişmesine zemin hazırladı.

Türkiye’de Eğitim Yönetiminin Akademik Kuruluşu

Türkiye’de eğitim yönetiminin bilimsel temellerinin 1960’lı yıllarda Prof. Dr. Ziya Bursalıoğlu ve Prof. Dr. Mahmut Âdem’in çalışmalarıyla atıldığı kabul edilir. Âdem daha çok eğitim ekonomisi ve planlaması üzerinde dururken, alanın ilk klasik eserlerini Bursalıoğlu vermiştir. Bursalıoğlu, eğitim yönetimi alanında yurt dışında doktora yapan ilk kişi olarak bilinir; Okul Yönetiminde Yeni Yapı ve Davranış ve Eğitim Yönetiminde Teori ve Uygulama adlı kitaplarında kuram hareketinin izleri açıkça görülür (Yılmaz, 2018). ABD’deki lisansüstü programların bu dönemde kuram hareketinin varsayımlarıyla şekillenmiş olması ve buradan dönen akademisyenlerin bu birikimi Türkiye’ye taşıması, Türkiye’deki alanın erken dönemde davranış bilimleri paradigmasına yaslanmasının başlıca nedenlerinden biridir.

Kurumsal açıdan belirleyici adım, Ankara Üniversitesi Eğitim Fakültesinin kuruluşudur. Fakültenin hazırlık çalışmaları 1964’te yapılmış (Mıhçıoğlu, 1989), fakülte 1965’te kurulmuş ve dört yıl sonra ilk mezunlarını vermiştir. Fakültede 1969–1970 öğretim yılında yüksek lisans, 1971–1972’de doktora programlarına öğrenci alınmış; ilk doktora mezunları 1973’te verilmiştir (Taymaz, 1993). Yılmaz (2018), bu fakültenin programları, bilimsel etkinlikleri, süreli yayınları ve yetiştirdiği akademisyenlerle alanın kurumsallaşmasında merkezî bir rol oynadığını vurgular. Bursalıoğlu’nun ardından Yahya Kemal Kaya, Mustafa Aydın, İ. Ethem Başaran, A. Haydar Taymaz, Kemal Güçlüol ve Galip Karagözoğlu gibi isimler de alanın yerleşmesine katkı vermiştir (Yılmaz, 2018).

1980’ler ve 1990’lar alanın lisansüstü yapısının yeniden biçimlendiği yıllardır. Ankara Üniversitesinde eğitim alanındaki lisansüstü programlar 1982’de kurulan Sosyal Bilimler Enstitüsüne bağlanmış, 1992’de ise ayrı bir Eğitim Bilimleri Enstitüsü kurulmuştur. 1993 itibarıyla bu enstitüde “Eğitim Yönetimi ve Teftişi” yüksek lisans, “Eğitim Yönetimi ve Planlaması” doktora programları yer almaktadır (Taymaz, 1993). Alanın süreli yayın birikimi açısından ise 1995’ten bu yana düzenli olarak yayımlanan Kuram ve Uygulamada Eğitim Yönetimi dergisi önemli bir eşiktir (Yılmaz, 2018). Bugün pek çok eğitim fakültesinde alan, eğitim yönetimi, denetimi, planlaması ve ekonomisini birlikte kapsayan anabilim dalları altında sürdürülmektedir.

Türkiye’deki Gelişimin Özgün Yanları

Türkiye’deki eğitim yönetimi alanı, ABD’deki gelişimin birebir tekrarı değildir. Alan, kuram hareketinin olgunlaştığı ve eleştirilmeye başlandığı bir dönemde Türkiye’ye aktarılmıştır. Bu nedenle ilk kuşak eserler, davranış bilimlerine dayanan yaklaşımı benimserken bu yaklaşıma yöneltilen eleştiriler Türkiye’deki alanyazına ancak daha sonra yansımıştır. Yılmaz (2018), Türkiye’de alanın kendisini sorgulayan eleştirel çalışmaların 1990’larda başladığını, buna karşın alanyazının uzun süre pozitivist çizgide kaldığını belirtir.

İkinci özgün yan, alanın kamu yönetimi ile ilişkisidir. Türkiye’de okul ve eğitim sistemi yönetimi, merkezî bir bakanlık örgütlenmesi içinde yürütüldüğü için akademik tartışmalar çoğu zaman mevzuat, yönetici seçimi ve denetim gibi uygulama sorunlarıyla iç içe gelişmiştir. Okul yöneticilerinin nasıl yetiştirileceği sorusu bu nedenle alanın en eski ve en sürekli gündem maddelerinden biridir; konu okul yöneticisinin yetiştirilmesi yazısında ayrıca ele alınmaktadır.

Sonuç

Eğitim yönetimi, ABD’de büyüyen okul sistemlerinin verimlilik kaygısıyla başlayan bir uygulama alanı olarak doğmuş, 1950’lerde kuram hareketiyle sosyal bilimlere dayalı bir bilim dalı olma iddiası kazanmış ve 1970’lerden sonra bu iddianın pozitivist temeli tartışılmıştır. Türkiye’de ise alan 1960’larda Bursalıoğlu’nun öncülüğünde ve Ankara Üniversitesi Eğitim Fakültesi çevresinde kurumsallaşmış, lisansüstü programlar ve süreli yayınlarla bugünkü akademik yapısına ulaşmıştır. Bu tarih, alandaki pek çok kavramın ve tartışmanın neden bugünkü biçimini aldığını anlamak için hâlâ yol göstericidir.

Kaynakça

Callahan, R. E. (1962). Education and the cult of efficiency: A study of the social forces that have shaped the administration of the public schools. University of Chicago Press. https://archive.org/details/educationcultofe00call

Cubberley, E. P. (1916). Public school administration: A statement of the fundamental principles underlying the organization and administration of public education. Houghton Mifflin. https://archive.org/details/cu31924032498655

Culbertson, J. A. (1981). Antecedents of the theory movement. Educational Administration Quarterly, 17(1), 25–47. https://doi.org/10.1177/0013161X8101700103

Getzels, J. W. ve Guba, E. G. (1957). Social behavior and the administrative process. The School Review, 65(4), 423–441. https://doi.org/10.1086/442411

Greenfield, T. B. (1986). The decline and fall of science in educational administration. Interchange, 17(2), 57–80. https://doi.org/10.1007/BF01807469

Griffiths, D. E. (1959). Administrative theory. Appleton-Century-Crofts. https://archive.org/details/administrativeth00grif

Halpin, A. W. (Ed.). (1958). Administrative theory in education. Midwest Administration Center, University of Chicago. https://archive.org/details/administrativeth0000halp

Mıhçıoğlu, C. (1989). Eğitim (Bilimleri) Fakültesinin kuruluşu üzerine. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi, 22(1), 347–391. https://doi.org/10.1501/Egifak_0000000864

Taymaz, H. (1993). Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü kuruldu. Eğitim ve Bilim, 17(87), 70–71. https://educationandscience.ted.org.tr/article/view/201

University Council for Educational Administration. (t.y.). History. Erişim adresi: https://www.ucea.org/history.php

Yılmaz, K. (2018). Türkiye’deki eğitim yönetimi alanı ile ilgili çalışmalara eleştirel bir bakış. Uluslararası İnsan Bilimleri Dergisi, 15(1), 123–154. https://doi.org/10.14687/jhs.v15i1.4833