Örgütsel güven, bir örgütteki bireylerin ya da grupların, karşı tarafın kendilerine zarar vermeyeceğine ve beklentilerini karşılayacağına inanarak ona karşı incinebilir olmayı göze almasıdır. Eğitim yönetimi alanında en çok kullanılan tanım Hoy ve Tschannen-Moran’a aittir: Güven, karşı tarafın yardımsever, güvenilir, yeterli, dürüst ve açık olduğuna duyulan inanca dayanarak ona karşı incinebilir olmaya isteklilik hâlidir. Okullarda örgütsel güven çoğunlukla öğretmenlerin okul müdürüne, meslektaşlarına ve öğrenci ile velilere duyduğu güven üzerinden incelenir.
Bu yazıda güvenin tanımı, Hoy ve Tschannen-Moran’ın güvenin beş yönüne ilişkin çerçevesi, okullarda güveni ölçmek için geliştirilen Omnibus T-Scale ve Türkçe uyarlaması, güvenin yöneldiği taraflar ve Türkiye’de yapılan araştırmaların bulguları ele alınmaktadır.
Güven Nedir?
Güven kavramı psikoloji, sosyoloji, ekonomi ve örgüt kuramı gibi farklı disiplinlerde incelenmiş, bu nedenle uzun süre birbirinden farklı tanımlarla anılmıştır. Tschannen-Moran ve Hoy (2000), bu disiplinlerdeki tanımları karşılaştırdıkları kapsamlı derlemelerinde tanımların çoğunda ortak bir öğe bulunduğunu gösterir: Güven ancak bir risk ya da karşılıklı bağımlılık durumunda anlam kazanır. Bir kişinin çıkarı başka birinin davranışına bağlı değilse güvene de ihtiyaç yoktur.
Okul bu açıdan güvenin belirgin biçimde önem kazandığı bir örgüttür. Öğretmen, sınıfta yaşadığı bir sorunu müdürüne açtığında bunun aleyhine kullanılmayacağını; bir meslektaşıyla materyal paylaştığında emeğinin karşılıksız kalmayacağını; veliyle iletişim kurduğunda ise velinin çocuğun öğrenmesi için kendi payına düşeni yapacağını varsaymak durumundadır. Bu varsayımlar zayıfladığında iletişim kısıtlanır ve öğretmenler kendilerini korumaya yönelik davranışlara yönelir.
Güvenin Beş Yönü
Hoy ve Tschannen-Moran (1999), kentlerdeki ilkokullarda yaptıkları çalışmada güvenin incinebilir olmaya isteklilik dışında beş yönü olduğunu öne sürmüş ve bu yönleri görgül olarak sınamıştır. Çalışmada bu yönlerin birbirinden bağımsız hareket etmediği, öğretmenlerin güven algısında birlikte değiştiği görülmüştür. Bu nedenle beş yön, ayrı ölçek boyutları olmaktan çok güveni oluşturan beklentiler olarak düşünülmelidir.
| Yön | Anlamı | Okuldan bir örnek |
|---|---|---|
| Yardımseverlik | Karşı tarafın iyi niyetli olduğuna ve çıkarlarımızı koruyacağına duyulan inanç | Müdürün, öğretmenin zor bir veli görüşmesinde onu yalnız bırakmayacağına inanmak |
| Güvenilirlik | Karşı tarafın davranışlarında tutarlı ve öngörülebilir olması | Verilen sözlerin, alınan kararların zaman içinde değişmemesi |
| Yeterlik | Karşı tarafın işini yapabilecek bilgi ve beceriye sahip olması | İyi niyetli ama dersini yürütemeyen bir meslektaşa güvenin sınırlı kalması |
| Dürüstlük | Karşı tarafın doğruyu söylemesi, sözüyle davranışının örtüşmesi | Müdürün bir hatayı başkalarına yüklemek yerine üstlenmesi |
| Açıklık | Bilginin paylaşılması, karşı tarafın bir şey saklamaması | Bütçe ve kararlarla ilgili bilgilerin öğretmenlerle paylaşılması |
Bu çerçevenin uygulamadaki karşılığı şudur: Güven tek bir davranışla kurulmaz ve beş yönden birindeki açık diğerlerini de zayıflatabilir. Son derece yeterli ancak bilgi paylaşmayan bir müdür, ya da içtenlikli ancak kararlarında tutarsız bir müdür, öğretmenlerin güvenini tam olarak kazanamayabilir.
Omnibus T-Scale ve Türkçe Uyarlaması
Hoy ve Tschannen-Moran (2003), okullarda öğretmen güvenini ölçmek için kısa bir araç olarak Omnibus T-Scale’i geliştirmiştir. Ölçek 26 maddeden ve üç alt boyuttan oluşur: müdüre güven (8 madde), meslektaşlara güven (8 madde) ve “müşterilere”, yani öğrenci ve velilere güven (10 madde). Ölçeğin birimi bireysel öğretmen değil okuldur; puanlar okuldaki öğretmenlerin yanıtlarının ortalaması alınarak hesaplanır. Bu nedenle ölçek, bir okulun güven ikliminin diğer okullarla karşılaştırılmasına olanak tanır.
Ölçek Türkiye’de Özer, Demirtaş, Üstüner ve Cömert (2006) tarafından Türkçeye uyarlanmıştır. Araştırmacılar çeviri ve geri çeviri sürecinden sonra ölçeği Malatya’da beş lisede 156 öğretmenle denemiştir. Türkçe form 20 maddeden oluşmakta ve özgün yapıdaki üç boyutu korumaktadır: meslektaşlara güven (7 madde), öğrenci ve velilere güven (8 madde) ve okul müdürüne güven (5 madde). Cronbach alfa katsayıları boyutlar için .82, .70 ve .87, ölçeğin geneli için .86 olarak raporlanmıştır. Türkçe formun özgün formdan daha az madde içermesi, uyarlamayı kullanan araştırmacıların dikkat etmesi gereken bir noktadır: İki formdan elde edilen puanlar doğrudan karşılaştırılamaz.
Müdüre, Meslektaşlara ve Paydaşlara Güven: Türkiye’deki Bulgular
Özer ve arkadaşları (2006), uyarlama çalışmasının ardından Malatya’da 236 lise öğretmeniyle yaptıkları araştırmada öğretmenlerin örgütsel güven algısının orta düzeyde olduğunu bulmuştur. Okuldaki öğretmen sayısı arttıkça meslektaşlara duyulan güvenin azalması dikkat çekicidir; bu bulgu, büyük okullarda öğretmenler arasındaki ilişkilerin zayıflayabileceğine işaret eder. Kırşehir’de 400 öğretmenle yapılan bir yüksek lisans tezinde ise öğretmenlerin meslektaşlarına, öğrencilere ve velilere duyduğu güven “katılıyorum” düzeyinde çıkarken yöneticiye duyulan güven “kısmen katılıyorum” düzeyinde kalmıştır (Gökduman, 2012). Bu iki çalışma tek başına genelleme yapmaya yetmez; ancak müdüre duyulan güvenin her zaman en yüksek boyut olmadığını göstermesi bakımından anlamlıdır.
Örgütsel güvenin hangi değişkenlerle birlikte ele alındığı da önemlidir. Yorulmaz, İliman Püsküllüoğlu, Çolak ve Altınkurt (2021), Türkiye’de ve başka ülkelerde eğitim örgütlerinde yapılmış 86 bağımsız çalışmayı meta-analizle birleştirmiştir. Bu çalışmaya göre örgütsel güven, örgütsel adaletle yüksek düzeyde (r = .624), örgütsel bağlılıkla orta düzeyde (r = .474) ilişkilidir. Alt boyutlara bakıldığında en güçlü ilişkilerin yöneticiye duyulan güvende ortaya çıkması dikkat çekicidir: Yöneticiye güven ile örgütsel adalet arasındaki ilişki .731’dir; meslektaşlara (.390) ve paydaşlara (.342) duyulan güvende bu değer belirgin biçimde düşüktür. Öğretmenin müdürüne güvenip güvenmemesi, büyük ölçüde müdürün kararlarını ne kadar adil bulduğuyla ilgilidir.
Bu bulgular okul yöneticisi açısından açık bir sonuç doğurur. Öğretmenlerin müdüre duyduğu güven, müdürün kişisel sıcaklığından çok görev dağılımında, değerlendirmede ve kaynak paylaşımında adil ve tutarlı davranmasıyla kurulur. Meslektaşlar arası güven ise doğrudan yönetilemez; ancak öğretmenlerin birlikte çalışmasını gerektiren yapılar (zümre çalışmalarının gerçek bir iş birliği alanına dönüşmesi gibi) bu güvenin gelişmesi için zemin hazırlayabilir. Velilere ve öğrencilere güven konusunda ise okulun iletişim biçimi belirleyicidir.
Sonuç
Örgütsel güven, okulda insanların birbirine karşı incinebilir olmayı göze alabilmesidir ve Hoy ile Tschannen-Moran’ın çerçevesine göre yardımseverlik, güvenilirlik, yeterlik, dürüstlük ve açıklık beklentilerine dayanır. Omnibus T-Scale ve Türkçe uyarlaması, bu güveni müdür, meslektaş ve paydaş düzeyinde ayrı ayrı ölçme olanağı sunar. Türkiye’deki çalışmalar ve meta-analitik bulgular, yöneticiye duyulan güvenin adalet algısıyla sıkı biçimde bağlantılı olduğunu göstermekte ve güven inşasında okul müdürünün tutarlı davranışlarını öne çıkarmaktadır.
Kaynakça
Gökduman, D. (2012). İlköğretim okulu öğretmenlerinin örgütsel güven algılarının bazı değişkenler açısından incelenmesi [Yüksek lisans tezi, Ahi Evran Üniversitesi]. https://hdl.handle.net/20.500.12513/6060
Hoy, W. K. ve Tschannen-Moran, M. (1999). Five faces of trust: An empirical confirmation in urban elementary schools. Journal of School Leadership, 9(3), 184–208. https://doi.org/10.1177/105268469900900301
Hoy, W. K. ve Tschannen-Moran, M. (2003). The conceptualization and measurement of faculty trust in schools: The Omnibus T-Scale. W. K. Hoy ve C. G. Miskel (Ed.), Studies in leading and organizing schools içinde (s. 181–208). Information Age Publishing. https://doi.org/10.1108/978-1-60752-671-120251008
Özer, N., Demirtaş, H., Üstüner, M. ve Cömert, M. (2006). Ortaöğretim öğretmenlerinin örgütsel güven algıları. Ege Eğitim Dergisi, 7(1), 103–124. https://dergipark.org.tr/tr/pub/egeefd/article/67288
Tschannen-Moran, M. ve Hoy, W. K. (2000). A multidisciplinary analysis of the nature, meaning, and measurement of trust. Review of Educational Research, 70(4), 547–593. https://doi.org/10.3102/00346543070004547
Yorulmaz, Y. İ., İliman Püsküllüoğlu, E., Çolak, İ. ve Altınkurt, Y. (2021). Eğitim örgütlerinde örgütsel güven ile örgütsel adalet, örgütsel bağlılık ve örgütsel vatandaşlık davranışları arasındaki ilişkiler: Bir meta-analiz çalışması. Eğitim ve Bilim, 46(208), 237–277. https://doi.org/10.15390/EB.2021.9806
