Eğitimde öngörü çalışmaları (foresight), eğitim sistemlerinin uzun vadede karşılaşabileceği olası gelecekleri sistematik biçimde inceleyen ve bugünün kararlarını bu olasılıklar karşısında sınayan yöntemlerin genel adıdır. Amaç geleceği tahmin etmek değil, birden fazla geleceğe hazırlıklı olmaktır; senaryo planlama ve Delphi tekniği bu alanda en sık başvurulan iki yöntemdir.
Bu yazıda öngörü kavramı, senaryo planlama ve Delphi tekniğinin temel mantığı, OECD’nin eğitimde öngörü alanındaki iki temel yayını olan Trends Shaping Education dizisi ve 2020 tarihli dört okul senaryosu, Türkiye’deki örnekler ile bu araçların eğitim planlamacısı ve okul yöneticisi tarafından nasıl kullanılabileceği ele alınmaktadır. Öngörü çalışmaları, eğitim planlaması sürecinin geleceğe en uzak bakan halkası olarak da düşünülebilir.
Öngörü Kavramı: Tahmin Değil, Hazırlık
Öngörü kavramı, eğitimden önce bilim ve teknoloji politikası alanında yerleşmiştir. Martin (1995) öngörüyü, bilim, teknoloji, ekonomi ve toplumun uzun vadeli geleceğine sistematik biçimde bakma girişimi olarak tanımlar ve bu çabayı, hangi araştırma alanlarına ve teknolojilere öncelik verileceğine karar verme süreciyle ilişkilendirir. Bu tanımda iki nokta önemlidir. Birincisi, öngörü tek bir uzmanın sezgisine değil, sistematik bir sürece dayanır. İkincisi, çıktısı bir kehanet değil, bugünkü öncelikler hakkında verilecek kararlardır.
Klasik tahmin (forecasting) ile öngörü arasındaki fark da buradan doğar. Tahmin, mevcut eğilimleri ileriye taşıyarak en olası tek bir sonucu hesaplamaya çalışır; örneğin önümüzdeki on yılda ilkokula kaç öğrencinin kaydolacağını kestirmek bir tahmin işidir. Öngörü ise belirsizliğin yüksek olduğu alanlarda birden fazla gelecek olasılığını yan yana koyar. OECD’nin okul senaryolarına ilişkin raporu bu farkı açık biçimde vurgular: Senaryolar bilinçli olarak kurgusaldır, öngörüde bulunmaz ve öneri içermez; neyin olacağını ya da olması gerektiğini değil, neyin olabileceğini anlatır (OECD, 2020).
Senaryo Planlama ve Delphi Tekniği
Senaryo planlama
Senaryo planlama, geleceği etkileyebilecek eğilimleri ve belirsizlikleri belirleyip bunları birbirinden açıkça ayrışan, iç tutarlılığı olan gelecek anlatılarına dönüştürür. Süreç genellikle odak sorunun belirlenmesiyle başlar, ardından itici güçler taranır, bunların içinden etkisi büyük ve sonucu belirsiz olanlar seçilir ve senaryolar bu belirsizliklerin farklı yönlerde gelişmesine göre kurulur. Son aşamada, mevcut stratejilerin her senaryoda ne kadar işe yarayacağı sınanır. Bir stratejinin yalnızca tek bir senaryoda başarılı olması onu kırılgan kılar; farklı senaryolarda makul sonuç veren stratejiler ise daha sağlam kabul edilir.
Delphi tekniği
Delphi tekniği, uzman görüşlerini yüz yüze tartışmanın yol açabileceği baskın kişilik ve grup baskısı etkilerinden arındırarak bir araya getirmek amacıyla RAND Corporation bünyesinde geliştirilmiştir; yöntemin temel metinlerinden biri Dalkey ve Helmer’in (1963) çalışmasıdır. Teknikte uzmanlar birbirlerinin kimliğini bilmeden soruları yanıtlar; araştırmacı yanıtları özetleyerek bir sonraki turda katılımcılara geri bildirir ve uzmanlar görüşlerini bu geri bildirim ışığında yeniden değerlendirir. Turlar, görüşler belli bir ölçüde birbirine yaklaşıncaya ya da durağanlaşıncaya kadar sürer. Eğitimde Delphi; öğretim programı önceliklerinin, öğretmen yeterliklerinin ya da gelecekte okul yöneticisinde aranacak niteliklerin belirlenmesi gibi, kesin verinin bulunmadığı ve uzman yargısının belirleyici olduğu sorularda kullanılmaktadır.
| Yaklaşım | Temel soru | Çıktı | Eğitimde örnek kullanım |
|---|---|---|---|
| Tahmin (projeksiyon) | Eğilimler sürerse ne olur? | Tek bir olası değer ya da aralık | Gelecek yıllardaki öğrenci ve öğretmen sayıları |
| Senaryo planlama | Hangi farklı gelecekler mümkündür? | Birbirinden ayrışan birkaç gelecek anlatısı | Okulun 15–20 yıl sonraki işlevi ve örgütlenmesi |
| Delphi tekniği | Uzmanlar hangi konularda uzlaşıyor ya da ayrışıyor? | Turlar sonunda ortaya çıkan uzlaşı ve ayrışma alanları | Öncelikli program alanları, gelecekte gereken yeterlikler |
OECD’nin Eğitimde Öngörü Çalışmaları
OECD, eğitimde öngörü çalışmalarını uzun süredir iki ayak üzerinde yürütmektedir. Bunlardan biri, üç yılda bir yayımlanan Trends Shaping Education dizisidir. Dizinin 2010’dan bu yana düzenli olarak yenilenen sayıları, eğitimi etkileyen ekonomik, toplumsal, teknolojik, çevresel ve siyasal eğilimleri veriyle ortaya koyar ve bu eğilimlerin eğitim için doğurabileceği soruları tartışır. Ocak 2025’te yayımlanan son sayı, eğilimleri küresel çatışma ve iş birliği, çalışma ve ilerleme, sesler ve anlatılar, beden ve zihin olmak üzere dört tema altında ele alır; erken çocukluktan yetişkin eğitimine kadar bütün kademeleri kapsar ve yeni gelecek düşüncesi araçları önerir (OECD, 2025). Dizinin amacı politika yapıcılara, araştırmacılara, eğitim yöneticilerine ve öğretmenlere stratejik düşünme için ortak bir zemin sunmaktır.
Öteki ayak senaryolardır. OECD, 2001’de Schooling for Tomorrow programı kapsamında altı okul senaryosu yayımlamış ve bu senaryoların politika süreçlerinde nasıl kullanılabileceğini daha sonra ayrı bir çalışmada tartışmıştır (OECD, 2006). 15 Eylül 2020’de yayımlanan Back to the Future of Education: Four OECD Scenarios for Schooling bu çalışmayı yenileyerek yaklaşık yirmi yıllık bir ufukta dört senaryo önerir (OECD, 2020). Yirmi yıllık ufuk bilinçli bir tercihtir: Siyasi dönemlerin ötesine geçecek kadar uzun, ancak okurun bağ kuramayacağı kadar uzak değildir.
| Senaryo | Ana fikir |
|---|---|
| Okulun genişlemesi (Schooling extended) | Örgün eğitime katılım artmaya devam eder; iş birliği ve teknolojiyle bireyselleşen öğrenme yaygınlaşır, ancak okulun temel yapıları korunur. |
| Eğitimin dış kaynağa aktarılması (Education outsourced) | Toplum eğitime daha doğrudan katıldıkça geleneksel okul sistemleri çözülür; öğrenme daha çeşitli, özelleşmiş ve esnek hâle gelir. |
| Öğrenme merkezi olarak okullar (Schools as learning hubs) | Okul duvarlarının açılmasıyla okul topluluğuna bağlanır; değişen öğrenme biçimleri, yurttaşlık katılımı ve toplumsal yenilik öne çıkar. |
| Her yerde öğrenme (Learn-as-you-go) | Eğitim her yerde ve her zaman gerçekleşir; örgün ve yaygın öğrenme arasındaki ayrım ortadan kalkar. |
Senaryoların değeri, birinin seçilmesinde değil, bugünkü kararların her biri karşısında nasıl durduğunun tartışılmasındadır. Örneğin büyük ölçekli bir okul binası yatırımı ilk senaryoda yerinde bir karar olabilirken, dördüncü senaryoda atıl kapasiteye dönüşebilir.
Türkiye’de Eğitim Öngörü Çalışmaları
Türkiye’de ulusal ölçekte yürütülen en kapsamlı öngörü çalışması, TÜBİTAK’ın Vizyon 2023 projesi kapsamında gerçekleştirdiği Teknoloji Öngörü Projesi’dir. Bilim ve Teknoloji Yüksek Kurulunun Aralık 2000’de 2003–2023 dönemi için bir strateji belgesi hazırlanmasına karar vermesiyle başlayan süreçte yürütülen bu çalışmada uzman panelleri ve iki aşamalı bir Delphi anketi kullanılmış, senaryo yöntemine ise başvurulmamıştır. Projede oluşturulan on iki panelin ilki Eğitim ve İnsan Kaynakları Paneli’dir (TÜBİTAK, t.y.). Eğitimin bir teknoloji öngörüsü projesinde ayrı bir panel olarak yer alması, onun bütün alanlardaki gelişmeleri besleyen insan kaynağının dayanağı olarak görüldüğünü düşündürmektedir.
Türkiye’de eğitimin uzun vadeli yönelimleri ise daha çok kalkınma planları ve stratejik planlar aracılığıyla ortaya konmaktadır. Bu belgeler tek bir hedef geleceği esas alır; senaryo yaklaşımının önerdiği, birden fazla gelecek karşısında kararları sınama işlevini taşımaz. Akademik düzeyde ise Delphi tekniği, eğitim bilimlerinde özellikle program geliştirme ve yönetici ya da öğretmen yeterliklerinin belirlenmesi gibi konularda kullanılan bir yöntem olarak yer bulmuştur.
Planlamacı ve Okul Yöneticisi İçin Kullanımı
İl ve ilçe düzeyindeki planlamacı için öngörü çalışmaları, özellikle geri dönüşü güç ve uzun ömürlü kararlarda işe yarar. Okul binası yatırımları, belirli alanlarda öğretmen yetiştirmeye yönelik talepler ya da mesleki eğitim programlarının açılıp kapatılması bu türden kararlardır. Bu kararları tek bir nüfus projeksiyonuna bağlamak yerine, birkaç farklı gelecek karşısında sınamak yanılma payını görünür kılar.
Okul düzeyinde öngörü daha mütevazı ama aynı ölçüde yararlı biçimler alabilir. Stratejik planın durum analizi aşamasında öğretmenler kuruluyla birlikte OECD’nin dört senaryosu üzerinde yapılacak yarım günlük bir çalışma, okulun hangi uygulamalarının her koşulda değerini koruyacağını, hangilerinin yalnızca bugünkü koşullara bağlı olduğunu tartışmaya açabilir. Trends Shaping Education raporlarındaki eğilimler de çevre taramasında hazır bir kontrol listesi işlevi görebilir. Delphi tekniği ise okul ölçeğinde, örneğin okul gelişim önceliklerinin belirlenmesinde, öğretmenlerin ve velilerin görüşlerini anonim ve turlu biçimde toplamak için uyarlanabilir. Bu kullanımlar, okul yöneticisinin gündelik işlerin ötesinde, kurumun uzun vadeli yönü hakkında da düşünmesine olanak tanır.
Sonuç
Öngörü çalışmaları, geleceği bilme iddiasında değil, belirsizlik karşısında daha iyi karar verme amacındadır. Senaryo planlama farklı gelecekleri yan yana koyarak kararları sınar; Delphi tekniği uzman bilgisini yapılandırılmış biçimde bir araya getirir. OECD’nin eğilim raporları ve okul senaryoları bu yaklaşımların eğitimdeki en bilinen uygulamalarıdır. Türkiye’de Vizyon 2023 eğitimi de kapsayan önemli bir öngörü deneyimi olmakla birlikte, eğitim planlaması ağırlıklı olarak tek bir hedef geleceğe dayanan plan belgeleri üzerinden yürümektedir. Senaryo düşüncesinin il ve okul düzeyindeki planlama pratiğine taşınması, bu belgelerin belirsizliğe karşı daha dayanıklı hâle gelmesine katkı sağlayabilir.
Kaynakça
Dalkey, N. ve Helmer, O. (1963). An experimental application of the Delphi method to the use of experts. Management Science, 9(3), 458–467. https://doi.org/10.1287/mnsc.9.3.458
Martin, B. R. (1995). Foresight in science and technology. Technology Analysis & Strategic Management, 7(2), 139–168. https://doi.org/10.1080/09537329508524202
OECD. (2006). Think scenarios, rethink education. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/9789264023642-en
OECD. (2020). Back to the future of education: Four OECD scenarios for schooling. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/178ef527-en
OECD. (2025). Trends shaping education 2025. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/ee6587fd-en
TÜBİTAK. (t.y.). Vizyon 2023. Erişim adresi: https://www.tubitak.gov.tr/tr/kurumsal/politikalar/icerik-vizyon-2023
