Türkiye’de Kalkınma Planlarında Eğitim (1963–2028)

eytpe 23 Ekim 2026 Eğitim Planlaması Bir yorum bırak

Kalkınma planları, Türkiye’de devletin beş yıllık (bir dönem yedi yıllık) bir zaman dilimi için ekonomik ve sosyal öncelikleri, bunlara ulaşmak için izlenecek politika ve tedbirleri ortaya koyan en üst politika belgeleridir. Kalkınma planlarında eğitim, nüfusun niteliğini ve işgücünün becerilerini belirleyen alan olarak ele alınır; son üç planda eğitim, insan ve toplumu konu alan gelişme ekseninin ilk alt başlığıdır.

Bu yazıda planlı dönemin kurumsal ve hukuki çerçevesi, 1963’ten 2028’e uzanan on iki planın dönemleri ve hazırlayıcı kurumları, son planlarda eğitimin hangi çerçevede tartışıldığı ve On İkinci Kalkınma Planı’nın eğitim hedefleri ele alınmaktadır. Planlama kavramının eğitimdeki genel anlamı için eğitim planlaması yazısına bakılabilir.

Planlı Dönemin Kurumsal ve Hukuki Çerçevesi

Türkiye’de planlı kalkınma dönemi 1963’te Birinci Beş Yıllık Kalkınma Planı ile başlamıştır (Eurydice, t.y.-b). Planlı dönemin kurumsal dayanağı Devlet Planlama Teşkilatı (DPT) olmuştur. Millî Eğitim Bakanlığı Strateji Geliştirme Başkanlığının derlemesine göre birinciden dokuzuncuya kadar olan planları DPT, Onuncu Planı Kalkınma Bakanlığı, On Birinci ve On İkinci Planları ise Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı hazırlamıştır (Millî Eğitim Bakanlığı [MEB], 2025). DPT 2011’de yerini Kalkınma Bakanlığına bırakmış, Cumhurbaşkanlığı hükûmet sistemine geçişle birlikte de Strateji ve Bütçe Başkanlığı 24 Temmuz 2018 tarihli ve 13 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi ile kurulmuştur (Strateji ve Bütçe Başkanlığı [SBB], 2024).

Planların hazırlanma ve yürürlüğe girme usulü 30 Ekim 1984 tarihli 3067 sayılı Kanun ile düzenlenmiştir. Buna göre kalkınma planları beş yılda bir hazırlanır ve Türkiye Büyük Millet Meclisinin onayıyla yürürlüğe girer (MEB, 2025). Son planların onay tarihleri bu usulü açıkça gösterir: Onuncu Plan TBMM Genel Kurulunda 1 Temmuz 2013’te (Kalkınma Bakanlığı, 2013), On Birinci Plan 18 Temmuz 2019’da (SBB, 2019), On İkinci Plan ise 31 Ekim 2023’te onaylanmıştır (SBB, 2023).

Planın eğitim kurumlarına uzanan etkisi açısından asıl bağlantı noktası 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu’dur. Kanunun 9. maddesi kamu idarelerinin stratejik planlarını kalkınma planları ve belirlenen politikalar çerçevesinde, katılımcı yöntemlerle hazırlamasını öngörür (Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu, 2003). Böylece kalkınma planında yazılan bir eğitim önceliği, Orta Vadeli Program ve yıllık programlar aracılığıyla Bakanlığın stratejik planına, oradan da il ve okul düzeyindeki planlara taşınır.

On İki Plan, Altmış Beş Yıl

Aşağıdaki tablo, Strateji ve Bütçe Başkanlığının yayımladığı resmî plan listesine dayanmaktadır (SBB, t.y.-a). Son sütunda plan dönemine denk gelen başlıca eğitim düzenlemeleri ile planın yapısına ilişkin dikkat çekici noktalar yer alıyor. Eğitim düzenlemelerinin bir kısmı doğrudan plan kararının ürünü değildir; tablo yalnızca zamansal örtüşmeyi gösterir.

Tablo 1. Türkiye’de kalkınma planları (1963–2028)
Plan	Dönem	Hazırlayan kurum	Dönemle ilgili not
Birinci Beş Yıllık Kalkınma Planı	1963–1967	DPT	Planlı dönemin ilk belgesi
İkinci Beş Yıllık Kalkınma Planı	1968–1972	DPT	—
Yeni Strateji ve Kalkınma Planı: Üçüncü Beş Yıl	1973–1977	DPT	Millî Eğitim Temel Kanunu 1973’te yürürlüğe girdi
Dördüncü Beş Yıllık Kalkınma Planı	1979–1983	DPT	1978 plan dışında kaldı; 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu 1981’de yürürlüğe girdi
Beşinci Beş Yıllık Kalkınma Planı	1985–1989	DPT	3067 sayılı Kanun (1984) sonrasındaki ilk plan
Altıncı Beş Yıllık Kalkınma Planı	1990–1994	DPT	—
Yedinci Beş Yıllık Kalkınma Planı	1996–2000	DPT	1995 plan dışında kaldı; 4306 sayılı Kanun ile sekiz yıllık kesintisiz zorunlu ilköğretime geçildi (1997)
Uzun Vadeli Strateji ve Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı	2001–2005	DPT	Plan uzun vadeli bir stratejiyle birlikte hazırlandı
Dokuzuncu Kalkınma Planı	2007–2013	DPT	Yedi yıllık tek plan; 2012’de 12 yıllık zorunlu kademeli eğitime geçildi
Onuncu Kalkınma Planı	2014–2018	Kalkınma Bakanlığı	25 öncelikli dönüşüm programıyla birlikte uygulandı
On Birinci Kalkınma Planı	2019–2023	Strateji ve Bütçe Başkanlığı	TBMM onayı: 18 Temmuz 2019
On İkinci Kalkınma Planı	2024–2028	Strateji ve Bütçe Başkanlığı	TBMM onayı: 31 Ekim 2023

Tablodaki tarihler planlı dönemin hiç kesintisiz işlemediğini de gösteriyor. 1978, 1995 ve 2006 yılları herhangi bir plan döneminin içinde yer almaz; Dokuzuncu Plan ise yedi yıla yayılarak beş yıllık düzenden ayrılmıştır. Eğitim düzenlemeleri açısından bakıldığında, sistemin bugünkü iskeletini oluşturan dört büyük adım, yani 1973 tarihli temel kanun, 1981 tarihli yükseköğretim kanunu, 1997’de sekiz yıllık kesintisiz zorunlu eğitim ve 2012’de on iki yıllık kademeli zorunlu eğitim, sırasıyla Üçüncü, Dördüncü, Yedinci ve Dokuzuncu Plan dönemlerine denk gelir (Eurydice, t.y.-b).

Son Planlarda Eğitimin Çerçevesi

Plan adlarındaki değişim, belgenin kendini nasıl tanımladığına dair bir ipucu verir. Üçüncü Plan “yeni strateji” vurgusuyla, Sekizinci Plan uzun vadeli bir stratejiyle birlikte yayımlanmış; Dokuzuncu Plan’dan itibaren de “beş yıllık” ifadesi plan adlarından çıkmıştır (SBB, t.y.-a).

Son üç planda eğitimin yeri daha belirgin bir kalıba oturmuştur. Onuncu Plan’da eğitim, “Nitelikli İnsan, Güçlü Toplum” başlığının ilk alt bölümüdür (Kalkınma Bakanlığı, 2013). Bu plan, sektörel politikaların yanında uygulamaya dönük 25 öncelikli dönüşüm programı da tanımlamıştır. Bunlardan “Temel ve Mesleki Becerileri Geliştirme Programı” doğrudan eğitimle, “Nitelikli İnsan Gücü için Çekim Merkezi Programı” ise yükseköğretim ve beşerî sermaye ile ilişkilidir (SBB, t.y.-b). On Birinci Plan’da eğitim, beş gelişme ekseninden üçüncüsü olan “nitelikli insan ve güçlü toplum” ekseni altında yer alır (SBB, 2019). On İkinci Plan bu ekseni “nitelikli insan, güçlü aile, sağlıklı toplum” olarak yeniden adlandırmıştır (SBB, 2023). Eksen adına ailenin eklenmesi, eğitimin artık yalnızca işgücü niteliğiyle değil aile ve toplumsal değerlerle birlikte düşünüldüğünü gösteren bir işarettir.

On İkinci Kalkınma Planı’nda Eğitim (2024–2028)

On İkinci Plan, “Türkiye Yüzyılında” çevreye duyarlı, afetlere dayanıklı, ileri teknolojiye dayalı ve geliri adil paylaşan bir ülke vizyonuyla hazırlanmıştır (SBB, 2023). Eğitim bölümünde üç amaç yer alır (MEB, 2025):

Amaç 658: Tüm bireylerin kapsayıcılık ilkesi esasında nitelikli eğitime ve hayat boyu öğrenme imkânlarına eşit şartlarda erişimi sağlanarak akademik, sosyal ve mesleki becerilerinin uluslararası standartlara uygun biçimde geliştirilmesi. Amaç, analitik düşünme, finansal okuryazarlık, iş birliği ve liderlik becerileriyle millî, manevi ve toplumsal değerleri de kapsar.
Amaç 659: Bireylerin yetenek ve kapasitelerinin erken yaşlarda keşfedilerek bilim, teknoloji ve mesleki kariyer alanlarına yönlendirilmesi; kültür, sanat, spor ve dil becerilerinin geliştirilmesi.
Amaç 660: Yükseköğretimde kalite ve sonuç odaklı bir yönetim anlayışıyla nitelikli akademisyen ve insan kaynağı yetiştirilmesi, üniversitelerin uluslararası öğrenci ve akademisyenler için çekim merkezi hâline getirilmesi.

Amaçların altındaki politikalar, Türkiye eğitim sisteminde uzun süredir tartışılan sorunlara karşılık gelir. Plan, çocukların kaliteli, evrensel ve ücretsiz okul öncesi eğitime erişiminde fırsat eşitliğini (661) ve buna yönelik fiziki ve beşerî altyapıyı (661.1) öngörür. Kaliteli eğitime erişimde fırsat eşitliği ayrı bir politika olarak yazılmıştır (664). Ölçme ve değerlendirmede bireyin gelişimini temel alan ve uzun vadeli öğrenme sürecini kapsayan bir sistem kurulması (665), bu alanda bilgi ve iletişim teknolojilerinin etkin kullanılması (665.2) hedeflenir. Eğitimde teknolojinin doğru kullanımı ve teknoloji okuryazarlığı (667), mesleğe kabulden önceki eğitimden başlayarak öğretmen yetiştirme ve geliştirme sürecinin bütüncül biçimde ele alınması (668) ve mesleki ve teknik eğitimde özel sektörle iş birliği ile mezunların işgücü piyasasına geçişinin kolaylaştırılması (678, 680) diğer başlıca politikalardır (MEB, 2025).

Plan, yıllık programlarla uygulamaya aktarılır. Eurydice’in Türkiye raporuna göre 2025 Cumhurbaşkanlığı Yıllık Programı’nda eğitime ilişkin altmış yedi tedbire yönelik yüz iki faaliyet bulunmaktadır; 2026 programında ise sanayiyle iş birliği içinde mesleki eğitim, okul öncesine erişim, kapsayıcı eğitim, yetkinlik temelli ölçme, öğretmenlerin mesleki gelişimi, dijital altyapı ve siber zorbalığa karşı koruma öne çıkmaktadır (Eurydice, t.y.-a). Bakanlık düzeyinde ise aynı dönemi kapsayan MEB 2024–2028 Stratejik Planı, planın eğitim politikalarını amaç, hedef ve göstergelere dönüştüren belgedir. MEB Strateji Geliştirme Başkanlığı, kalkınma planı, Orta Vadeli Program, yıllık program ve stratejik plandaki eğitim politikalarını tek bir belgede bir araya getirerek bu katmanlar arasındaki ilişkiyi izlemeyi kolaylaştırmıştır (MEB, 2025).

Okul yöneticisi için bu zincirin pratik bir anlamı vardır. Okulun stratejik planında yer alan bir hedef, örneğin okul öncesine katılımın artırılması ya da mesleki eğitimde işletmelerle iş birliği, çoğu zaman yukarıdaki belgelerden birinde yazılmış bir politikanın yerel karşılığıdır. Bu bağlantıyı görmek, hedefin neden önemsendiğini ve hangi göstergelerle izleneceğini anlamayı kolaylaştırır. Konunun yönetsel tarafı için okul yönetimi yazısına da bakılabilir.

Sonuç

Türkiye’nin altmış yılı aşkın planlama deneyimi boyunca on iki kalkınma planı hazırlanmış, plan hazırlama görevi DPT’den Kalkınma Bakanlığına, oradan Strateji ve Bütçe Başkanlığına geçmiştir. Eğitim, son planlarda insan ve toplumla ilgili eksenin ilk başlığıdır ve bu eksenin adı On İkinci Plan’da aileyi de kapsayacak biçimde genişlemiştir. Planların eğitim alanındaki etkisi büyük ölçüde 5018 sayılı Kanun’un kurduğu zincire, yani yıllık programlara ve kurum stratejik planlarına ne kadar aktarıldığına bağlıdır.