Örgütsel bağlılık, çalışanın çalıştığı kurumla kurduğu ve o kurumda kalma kararını etkileyen psikolojik bağdır. Alanda en çok kullanılan tanım Allen ve Meyer’e aittir; onlara göre bu bağ tek bir duygudan değil, kuruma duyulan duygusal yakınlıktan, ayrılmanın maliyetinden ve kalmaya yönelik yükümlülük duygusundan oluşur. Eğitim yönetimi araştırmalarında örgütsel bağlılık, öğretmenin okuluna ne ölçüde sahip çıktığını anlamak için sıkça başvurulan bir kavramdır.
Bu yazıda Allen ve Meyer’in üç bileşenli modeli, bağlılığın öncülleri ve sonuçları, Türkiye’de öğretmenlerin örgütsel bağlılığı üzerine yapılan araştırmalar ve meta-analizler ile okul yöneticisinin bu konudaki rolü ele alınmaktadır.
Allen ve Meyer’in Üç Bileşenli Modeli
Örgütsel bağlılık üzerine 1970’ler ve 1980’lerde yapılan çalışmalar kavramı farklı biçimlerde tanımlıyordu: Bir grup araştırmacı bağlılığı çalışanın kurumun amaçlarıyla özdeşleşmesi olarak görürken bir başka grup onu kurumdan ayrılmanın getireceği kayıplarla açıklıyordu. Allen ve Meyer (1990) bu iki yaklaşıma bir üçüncüsünü, ahlaki yükümlülük duygusunu ekleyerek bağlılığın üç ayrı bileşeni olduğunu ileri sürdü ve her biri için ayrı bir ölçek geliştirdi. Meyer ve Allen (1991) modeli kuramsal olarak ayrıntılandırdı ve bileşenlerin bir kişide farklı düzeylerde bir arada bulunabileceğini vurguladı.
| Bileşen | Özü | Kalma gerekçesi | Okuldan bir örnek |
|---|---|---|---|
| Duygusal bağlılık | Kurumla duygusal yakınlık, özdeşleşme ve kuruma katılım | “Kalmak istiyorum.” | Okulunun başarısını kendi başarısı gibi gören, gönüllü olarak proje yürüten öğretmen |
| Devam bağlılığı | Ayrılmanın maliyetinin farkında olma | “Kalmak zorundayım.” | Ailesi, konutu ya da hizmet puanı nedeniyle yer değiştirmeyi göze alamayan öğretmen |
| Normatif bağlılık | Kurumda kalmayı bir yükümlülük olarak görme | “Kalmam gerekir.” | Kendisine emek veren yönetim ve meslektaşlarına karşı borçlu hisseden öğretmen |
Modelin önemli yanı, bağlılığın “yüksek” ya da “düşük” diye tek bir puanla anlatılamayacağını göstermesidir. Aynı okulda yıllardır görev yapan iki öğretmenden biri okulunu sevdiği için, diğeri başka seçeneği olmadığı için kalıyor olabilir. Dışarıdan bakıldığında ikisi de “bağlı” görünür; ancak okula katkıları büyük olasılıkla farklı olacaktır.
Bağlılığın Öncülleri ve Sonuçları
Meyer ve Allen (1991), her bileşenin farklı deneyimlerden beslendiğini öne sürer. Duygusal bağlılık daha çok iş deneyimlerinden doğar: Kişinin kurumda kendini rahat ve yeterli hissetmesi bu bağı güçlendirir. Sonraki meta-analitik bulgular, kurumdan destek görme algısı ile örgütsel adaletin de duygusal bağlılıkla güçlü biçimde ilişkili olduğunu göstermiştir (Meyer vd., 2002). Devam bağlılığı ise kişinin kuruma yaptığı yatırımların (kıdem, kazanılmış haklar, kurulmuş düzen) ve iş alternatiflerinin azlığının farkına varmasıyla oluşur. Normatif bağlılık, toplumsallaşma deneyimleriyle ve kurumun çalışana yaptığı yatırımın yarattığı karşılık verme duygusuyla ilişkilendirilir.
Modelin varsayımlarını sınayan en kapsamlı çalışmalardan biri Meyer, Stanley, Herscovitch ve Topolnytsky’nin (2002) meta-analizidir. Çalışmanın en çok atıf alan bulgusu, üç bileşenin de işten ayrılma niyetiyle olumsuz yönde ilişkili olduğu, ancak kuruma yarar sağlayan davranışlarla (iş performansı, devamlılık, örgütsel vatandaşlık davranışı) en güçlü ilişkinin duygusal bağlılıkta görüldüğüdür. Normatif bağlılık da bu davranışlarla olumlu yönde ilişkili olmakla birlikte etkisi daha zayıftır. Devam bağlılığı ise bu davranışlarla ya ilişkisizdir ya da olumsuz yönde ilişkilidir. Duygusal bağlılığın stres ve iş-aile çatışmasıyla da olumsuz ilişkili olduğu bulunmuştur.
Bu tablo okul yönetimi için şunu söyler: Öğretmen devir hızını düşürmek tek başına yeterli bir hedef değildir. Okulda kalmayı yalnızca ayrılmanın maliyeti nedeniyle sürdüren bir öğretmen, okulda kalır ama okula fazla bir şey katmayabilir. Asıl üzerinde durulması gereken duygusal bağlılıktır.
Türkiye’de Öğretmenlerin Örgütsel Bağlılığı
Örgütsel bağlılık, Türkiye’de eğitim yönetimi alanındaki lisansüstü tezlerde ve makalelerde en sık çalışılan değişkenlerden biridir. Araştırmaların büyük bölümü ilişkisel tarama desenindedir ve bağlılığı liderlik, örgütsel güven, iş doyumu, örgütsel adalet gibi değişkenlerle ilişkilendirir. Bu kadar çok çalışma biriktiği için alanda meta-analizler de yapılmıştır. Bunlardan bazılarının bulguları Tablo 2’de özetlenmiştir.
| Çalışma | İncelenen ilişki | Kapsam | Temel bulgu |
|---|---|---|---|
| Çoğaltay, Karadağ ve Öztekin (2014) | Okul müdürünün dönüşümcü liderliği ile öğretmenlerin bağlılığı | 11 çalışma, 4.293 katılımcı | Güçlü bir ilişki; bölge ve okul kademesi düzenleyici etki göstermemiştir. |
| Gedik ve Üstüner (2017) | Örgütsel bağlılık ile iş doyumu | 2008–2016 arasında yayımlanmış 11 çalışma | Orta düzeyde, olumlu ilişki (etki büyüklüğü .525); özel sektörde kamuya göre daha yüksek. |
| Özdoğru ve Güçlü (2020) | Öğretimsel liderliğin okul çıktılarına etkisi | 2008–2018 arasında 21 çalışma | Örgütsel bağlılık en sık incelenen çıktıdır (çalışmaların %38,10’u). |
| Yorulmaz, İliman Püsküllüoğlu, Çolak ve Altınkurt (2021) | Örgütsel güven ile bağlılık | 35 çalışma, 15.874 katılımcı (farklı ülkelerden) | Orta düzeyde ilişki (r = .474); duygusal bağlılıkta .480, devam bağlılığında .076. |
Türkiye’den ve başka ülkelerden çalışmaları birlikte ele alan Yorulmaz ve arkadaşlarının (2021) bulgusu, Meyer ve arkadaşlarının (2002) sonuçlarıyla uyumludur. Öğretmenlerin örgütsel güveni duygusal bağlılıkla (r = .480) ve normatif bağlılıkla (r = .391) orta düzeyde ilişkiliyken devam bağlılığıyla ilişkisi neredeyse yoktur (r = .076). Başka bir deyişle güven ortamı öğretmenin okulda “kalmak zorunda” olma duygusunu değil, “kalmak isteme” duygusunu besler. Tekil çalışmalar da benzer bir yöne işaret eder: Ankara’da 317 öğretmenle yapılan bir araştırmada duygusal bağlılığın öğretmenlerin hem tanımlanmış rol davranışlarını hem de görev tanımının ötesine geçen davranışlarını olumlu yönde etkilediği bulunmuştur (Töre, 2019).
Bu bulgular yorumlanırken bir sınırlılığı akılda tutmak gerekir. Meta-analizlere giren çalışmaların çoğu kesitsel ve ilişkiseldir; aynı öğretmenlerden aynı anda toplanan ölçek puanlarına dayanır. Dolayısıyla “liderlik bağlılığı artırır” türünden nedensel cümleler, bu verilerden ancak temkinli biçimde çıkarılabilir.
Okul Yöneticisinin Rolü
Türkiye’de öğretmenlerin önemli bir kısmının okul seçimi, atama ve yer değiştirme kurallarıyla sınırlıdır. Bu durum devam bağlılığının, yani “başka seçeneğim yok” duygusunun bazı okullarda belirleyici olabileceği anlamına gelir. Okul yöneticisinin atama sistemi üzerinde etkisi azdır; ancak öğretmenin okulla kurduğu duygusal bağ üzerinde, araştırmaların gösterdiği gibi, belirgin bir etkisi vardır. Bu etkinin okul yönetiminin gündelik işleyişine yansıyan bazı yolları şunlardır:
- Adil ve öngörülebilir kararlar: Ders programı, nöbet ve sınıf dağılımı gibi konularda ölçütlerin açık olması, öğretmenin kendisine nasıl davranıldığına ilişkin yargısını doğrudan etkiler.
- Destek ve tanınma: Öğretmenin emeğinin görülmesi ve mesleki sorunlarında yalnız bırakılmaması, duygusal bağlılığın öncülleri arasında yer alan “kurumdan destek görme” algısını güçlendirir.
- Katılım: Öğretmenlerin okulla ilgili kararlara gerçek anlamda katılması, okulu “çalıştığım yer” olmaktan çıkarıp “bizim okulumuz” hâline getirebilir.
- Göreve yeni başlayanlara ilgi: Okula yeni gelen öğretmenin ilk aylarda yaşadığı deneyimler, kurumla kuracağı bağın yönünü büyük ölçüde belirler.
Dönüşümcü ve öğretimsel liderlikle bağlılık arasında bulunan ilişkiler (Çoğaltay vd., 2014; Özdoğru ve Güçlü, 2020) bu davranışların liderlik tarzlarının içinde de yer aldığını düşündürür. Ne var ki bağlılığı artırmanın tek bir liderlik reçetesi yoktur; yukarıdaki davranışlar hangi kuramsal etiketle anılırsa anılsın aynı psikolojik ihtiyaca, yani kurumun kendisine değer verdiğini görme ihtiyacına yanıt verir.
Sonuç
Allen ve Meyer’in modeli, örgütsel bağlılığın tek bir duygu olmadığını ve okulda kalmanın farklı gerekçelere dayanabileceğini gösterir. Uluslararası ve Türkiye’deki meta-analizler, kuruma yararlı davranışlarla en güçlü ilişkinin duygusal bağlılıkta olduğunu ve bu bağlılığın güven, adalet ve destekleyici liderlikle birlikte geliştiğini ortaya koymaktadır. Bu nedenle okul yöneticisinin hedefi öğretmeni okulda tutmaktan çok, okulda kalmayı isteyeceği bir ortam kurmak olmalıdır.
Kaynakça
Allen, N. J. ve Meyer, J. P. (1990). The measurement and antecedents of affective, continuance and normative commitment to the organization. Journal of Occupational Psychology, 63(1), 1–18. https://doi.org/10.1111/j.2044-8325.1990.tb00506.x
Çoğaltay, N., Karadağ, E. ve Öztekin, Ö. (2014). Okul müdürlerinin dönüşümcü liderlik davranışlarının öğretmenlerin örgütsel bağlılığına etkisi: Bir meta-analiz çalışması. Kuram ve Uygulamada Eğitim Yönetimi, 20(4), 483–500. https://hdl.handle.net/20.500.12639/157
Gedik, A. ve Üstüner, M. (2017). Eğitim örgütlerinde örgütsel bağlılık ve iş doyumu ilişkisi: Bir meta analiz çalışması. E-Uluslararası Eğitim Araştırmaları Dergisi, 8(2), 41–57. https://www.e-ijer.com/en/pub/article/319314
Meyer, J. P. ve Allen, N. J. (1991). A three-component conceptualization of organizational commitment. Human Resource Management Review, 1(1), 61–89. https://doi.org/10.1016/1053-4822(91)90011-Z
Meyer, J. P., Stanley, D. J., Herscovitch, L. ve Topolnytsky, L. (2002). Affective, continuance, and normative commitment to the organization: A meta-analysis of antecedents, correlates, and consequences. Journal of Vocational Behavior, 61(1), 20–52. https://doi.org/10.1006/jvbe.2001.1842
Özdoğru, M. ve Güçlü, N. (2020). Okul yöneticilerinin öğretimsel liderlik davranışlarının okul çıktılarına etkisinin meta-analiz yöntemiyle incelenmesi. Anadolu Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 4(2), 88–103. https://doi.org/10.34056/aujef.648908
Töre, E. (2019). Öğretmenlerin örgüte duydukları duygusal bağlılıklarının tanımlanmış ve tanımlanmamış rol davranışları üzerindeki etkisinin incelenmesi. Kastamonu Eğitim Dergisi, 27(5), 2015–2025. https://doi.org/10.24106/kefdergi.3242
Yorulmaz, Y. İ., İliman Püsküllüoğlu, E., Çolak, İ. ve Altınkurt, Y. (2021). Eğitim örgütlerinde örgütsel güven ile örgütsel adalet, örgütsel bağlılık ve örgütsel vatandaşlık davranışları arasındaki ilişkiler: Bir meta-analiz çalışması. Eğitim ve Bilim, 46(208), 237–277. https://doi.org/10.15390/EB.2021.9806
Bir yorum
Geri bildirim: Örgütsel Güven: Güvenin Beş Yönü ve Omnibus T-Scale