Eğitimde toplam kalite yönetimi (TKY), sanayide geliştirilen ve kaliteyi son üründe denetlemek yerine bütün süreçlerin sürekli iyileştirilmesiyle sağlamayı amaçlayan yönetim anlayışının okul ve eğitim kurumlarına uyarlanmasıdır. Yaklaşım, kalitenin tek bir birimin değil kurumdaki herkesin sorumluluğu olduğunu, kararların veriye dayanması gerektiğini ve kurumun hizmet ettiği kişilerin ihtiyaçlarının merkeze alınmasını öngörür.
Bu yazıda toplam kalite yönetiminin kurucu isimlerinden Deming ve Juran’ın temel fikirleri, bu fikirlerin eğitime nasıl uyarlandığı, Türkiye’de Millî Eğitim Bakanlığının 1999’dan itibaren yürüttüğü TKY çalışmaları ve yaklaşıma yöneltilen eleştiriler ele alınmaktadır. Okul düzeyindeki yönetim işlevlerine genel bir bakış için Yönetim Süreçleri yazısına bakılabilir.
Deming ve Juran: Toplam Kalitenin Kaynakları
W. Edwards Deming’in yönetim anlayışı, ilk olarak 1986’da yayımlanan Out of the Crisis adlı kitabında topluca ortaya konan 14 ilkeyle bilinir (Deming, 1986/2018). Deming’e göre sorunların büyük bölümü tek tek çalışanlardan değil, yönetimin kurduğu sistemden kaynaklanır; bu nedenle kaliteyi yükseltmenin yolu çalışanı suçlamak değil, sistemi iyileştirmektir. Ürünü sonradan kontrol ederek hatayı ayıklamak yerine hatanın ortaya çıkmasını önleyecek süreçler kurmak, kurumda korkuyu ortadan kaldırmak, birimler arasındaki duvarları yıkmak ve sayısal kotalar ile sloganlar yerine sürekli eğitime ve liderliğe yatırım yapmak bu ilkelerin özünü oluşturur.
Joseph M. Juran ise kaliteyi “kullanıma uygunluk” olarak tanımlamış ve kalite yönetimini üç süreçle açıklamıştır: kalite planlaması, kalite kontrolü ve kalite iyileştirme. “Juran üçlemesi” olarak bilinen bu çerçevede önce kullanıcının ihtiyaçları belirlenip bunlara uygun süreçler tasarlanır, ardından süreçlerin hedeflenen düzeyde işleyip işlemediği izlenir ve son olarak kronik sorunlar proje temelli çalışmalarla giderilir. Sallis (1996), eğitimde TKY’yi tanıttığı kitabında Deming, Juran ve Crosby’nin kalite modellerini ayrı ayrı ele alarak bunların okul ve kolejlere nasıl aktarılabileceğini tartışır.
| Deming ilkesi | Okulda olası karşılığı |
|---|---|
| Amaçta süreklilik oluşturmak | Okulun öncelikleri her yönetici değişikliğinde yeniden tanımlanmaz; uzun vadeli bir gelişim planı izlenir. |
| Kalite için kitle denetimine bağımlılığa son vermek | Öğrenmedeki eksikler dönem sonu sınavında saptanmayı beklemeden, öğretim sürecinde fark edilip giderilir. |
| Korkuyu ortadan kaldırmak | Öğretmenler ve öğrenciler hata ve sorunları cezalandırılma kaygısı olmadan dile getirebilir. |
| Birimler arasındaki engelleri kaldırmak | Zümreler, kademeler ve rehberlik servisi aynı öğrenci hakkında bilgi paylaşır, ortak çalışır. |
| Slogan, öğüt ve sayısal kotaları kaldırmak | “Başarı yüzdesini artıralım” çağrıları yerine düşük başarının süreçteki nedenleri incelenir. |
| Eğitim ve kendini geliştirme programı kurmak | Okul çalışanlarının mesleki gelişimi, okulun gelişim planının parçası olarak düşünülür. |
Kaynak: İlkeler Deming’den (1986/2018) seçilmiştir; okul örnekleri yazara aittir.
Toplam Kalitenin Eğitime Uyarlanması
TKY’nin okullara taşınması özellikle 1990’ların başında ABD’de yoğun tartışıldı. Bu tartışmanın öncü isimlerinden John Jay Bonstingl (1992), Deming, Juran ve Ishikawa’nın düşüncelerinden hareketle okullardaki kalite anlayışını dört temel ilkeye dayandırmıştır: müşteri ve tedarikçi odaklılık, sürekli iyileştirme, sistem yaklaşımı ve kalite için üst yönetimin sorumluluğu. Bonstingl’in yaklaşımında okul, birbirine bağlı süreçlerden oluşan bir sistemdir; her sınıf ve her kademe bir sonrakinin “tedarikçisi”, bir öncekinin ise “müşterisi”dir.
Uyarlamanın en çok tartışılan noktası, “müşteri” kavramının eğitimdeki karşılığıdır. Öğrenci müşteri midir, ürün müdür, yoksa öğrenme sürecine katılan bir çalışan mı? Bonstingl (1993), öğrencilerin her zaman bir tür “çalışan” olduğunu ve kaliteli okulların hatanın öğrenmenin parçası sayıldığı, güvene dayalı ortamlar olması gerektiğini savunur. Sallis (1996) ise kaliteyi okul düzeyinde liderlik, takım çalışması, stratejik planlama ve öz değerlendirme gibi başlıklar altında ele alır; ISO 9000 belgelendirmesi ve kalite ödüllerini de bu çerçevenin araçları arasında sayar.
Türkiye’de MEB’in TKY Uygulamaları
Türkiye’de okullarda eğitim kalitesini artırmaya yönelik çalışmalar, 1999 yılında Millî Eğitim Bakanlığının başlattığı toplam kalite yönetimi çalışmalarıyla sistemli bir hâl almıştır. 1990’larda Müfredat Laboratuvar Okulları projesiyle başlayan planlı okul gelişimi uygulamaları daha sonra bütün okullara yaygınlaştırılmıştır (İlhan, 2008). Bakanlık aynı yıl Müfredat Laboratuvar Okulu Uygulamalarını Yaygınlaştırma Yönergesi ile okullarda planlı gelişim çalışmalarını başlatmıştır (Suat, 2005). Okul düzeyinde bu çalışmalar, okul gelişim yönetim ekibi (OGYE) olarak adlandırılan ekip modeli aracılığıyla yürütülmüştür.
Bakanlık, 3 Ocak 2005’te yürürlüğe giren MEB TKY Uygulamaları Ödül Yönergesi ile toplam kalite uygulamalarında öne çıkan okul, kurum ve ekipleri ödüllendirmeye başlamıştır. Yönerge iki kategori öngörür: “Yılın Kaliteli Okulu/Kurumu” ve “Yılın Ekibi”. Her kategoride ilk üç sıraya girenlere ödül, plaket ve belge verilmesi, son değerlendirmeye kalan diğer okullara ise MEB Kalite Teşvik Ödülü verilmesi düzenlenmiştir. Kaliteli okul kategorisinde birinci olan okul, aynı kategoride üç yıl süreyle yeniden başvuramaz (MEB, 2005).
Yönergenin yayımlandığı dönemde yapılan değerlendirmeler, uygulamanın daha başında bazı sorunlara dikkat çekmiştir. Suat (2005), ödül sisteminin yerinde bir adım olmakla birlikte geç kaldığını, 1999’dan bu yana yürütülen kalite çalışmalarının bütüncül bir tasarımdan yoksun ve parça parça kaldığını ileri sürmüştür. Aynı yazıya göre bazı yöneticiler TKY’yi bir moda olarak görmüş, “süreç” kavramı pek çok okul için yabancı kalmış ve ödüllerin yalnızca plaket ve beratla sınırlı tutulması özendirici etkiyi zayıflatmıştır.
Sonuçlar ve Eleştiriler
Türkiye’de okul düzeyinde yapılan araştırmalar, TKY’nin yazılı belgelerde öngörülen biçimiyle okul yaşamına yansıması arasında belirgin bir mesafe bulunduğuna işaret etmektedir. İlhan (2008), ticaret meslek liselerinde okul gelişim yönetim ekibi modelinin uygulanışını incelediği yüksek lisans tezinde, uygulamadaki aksaklıkların başlıca nedeni olarak uygulayıcıların konuyu yeterince bilmemesini göstermiştir. Aynı çalışmada okul çalışanlarının modele önyargıyla yaklaştığı ve uygulamakta çekingen davrandığı saptanmış (bkz. Eğitimde Değişim Yönetimi); yöneticilere ve öğretmenlere yoğun hizmet içi eğitim verilmesi önerilmiştir.
Aradan geçen zamana karşın benzer bir tablo daha sonraki çalışmalarda da görülür. Büyükşahin ve Şahin (2017), 14 öğretmenle yaptıkları görüşmelerde öğretmenlerin büyük bölümünün Türkiye’deki TKY uygulamalarını büyük ölçüde kâğıt üzerinde kalan ve gerçek bir yarar sağlamayan çalışmalar olarak gördüğünü bulmuştur. Öğretmenler kaliteli bir okul için daha çok fiziki ve mali koşulların iyileştirilmesini, nitelikli öğretmen seçimini ve velilerin bilinçlendirilmesini öne çıkarmıştır. Araştırmacılar, kalite yönetimini planlayanlara okullardan daha gerçekçi uygulama örnekleri sunulmasını ve iyi uygulamaların yaygınlaştırılmasını önermektedir. Bu çalışmaların nitel ve küçük örneklemli olduğu, dolayısıyla bulguların genellenmesinde temkinli olunması gerektiği de unutulmamalıdır.
Kuramsal düzeyde de TKY’nin eğitime aktarılması tartışmalıdır. Alfie Kohn (1993), işletme ile eğitimin amaçlarının temelden farklı olduğunu vurgular: İşletmeler tüketim malları üretirken okulun amacı öğrencinin anlamasını sağlamaktır. Kohn’a göre piyasa mantığı doğru uygulandığında bile sınıfa uygun düşmez; ayrıca TKY içeriği olmayan, performansa odaklı bir sistem olduğundan öğretim programı ve öğrencilerin nasıl öğrendiği konusunda bir şey söylemez. Bonstingl (1993) ise bu eleştiriye verdiği yanıtta kalite anlayışının okulu işletmeye dönüştürmek değil, güvene ve iş birliğine dayalı bir öğrenme ortamı kurmak anlamına geldiğini savunmuştur. Türkiye deneyimi açısından bakıldığında, sorunun yaklaşımın kendisinden çok onun biçimsel bir prosedür olarak benimsenmesinden kaynaklandığı da ileri sürülebilir: Ekipler kurulmuş, raporlar yazılmış, ancak Deming’in vurguladığı korkusuz ve öğrenen kurum kültürü her okulda oluşmamıştır.
Sonuç
Toplam kalite yönetimi, Deming ve Juran’ın sanayide geliştirdiği fikirleri, yani kalitenin denetimle değil süreçlerin iyileştirilmesiyle sağlanacağını ve bunun bütün çalışanların ortak işi olduğunu eğitime taşıma girişimidir. Bonstingl ve Sallis gibi yazarlar bu fikirleri okulun diline çevirmeye çalışmış, Kohn gibi eleştirmenler ise işletme mantığının eğitimin amaçlarıyla uyuşmadığını öne sürmüştür. Türkiye’de MEB’in 1999’da başlattığı çalışmalar okul gelişim ekipleri ve kalite ödülleri gibi araçlar üretmiş; ne var ki eldeki araştırmalar, bu araçların birçok okulda biçimsel düzeyde kaldığını ve uygulayıcıların yeterince hazırlanmadığını göstermektedir. Yaklaşımdan bugün için çıkarılabilecek en kalıcı ders, kalitenin okulun gündelik süreçlerine ve kurum kültürüne yerleşmedikçe belgelerle sağlanamayacağıdır.
Kaynakça
Bonstingl, J. J. (1992). The quality revolution in education. Educational Leadership, 50(3), 4–9. https://eric.ed.gov/?id=EJ454318
Bonstingl, J. J. (1993). The quality movement: What’s it really about? Educational Leadership, 51(1), 66. https://eric.ed.gov/?id=EJ468693
Büyükşahin, Y. ve Şahin, A. E. (2017). Öğretmenlerin gözünden eğitimde kalite sorunsalı. Bartın Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 6(3), 1134–1152. https://doi.org/10.14686/buefad.290859
Deming, W. E. (2018). Out of the crisis. The MIT Press. (Orijinal eser 1986’da yayımlanmıştır) https://doi.org/10.7551/mitpress/11457.001.0001
İlhan, İ. H. (2008). Okul gelişim yönetim ekibi modelinin ticaret meslek liselerinde uygulanışının incelenmesi (Tez No. 220526) [Yüksek lisans tezi, Yeditepe Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
Kohn, A. (1993). Turning learning into a business: Concerns about total quality. Educational Leadership, 51(1), 58–61. https://eric.ed.gov/?id=EJ468690
Millî Eğitim Bakanlığı. (2005). MEB TKY uygulamaları ödül yönergesi. https://www.memurlar.net/haber/14471/meb-tky-uygulamalari-odul-yonergesi.html
Sallis, E. (1996). Total quality management in education (2. bs.). Stylus Publishing. https://eric.ed.gov/?id=ED411572
Suat, A. (2005, 25 Ocak). Eğitimde TKY uygulamaları ödül yönergesine ilişkin değerlendirme. Memurlar.net. https://www.memurlar.net/haber/14960/egitimde-tky-uygulamalari-odul-yonergesine-iliskin-degerlendirme.html
